بررسی و نقد پذیرش و اعمال اندیشه‌های دوسوسور در نقد ادبی فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شیراز ، شیراز، ایران

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

اندیشه‌های جدید و مخصوصاً افکار بنیادین دوسوسور تأثیری مهم در نقد ادبی فارسی گذاشته است. ازاین­رو در این مقاله کوشش شده چگونگی ورود، پذیرش و اِعمال اندیشه‌های دوسوسور در نقد ادبی فارسی به­دقت ترسیم و نقد و داوری شود. بدین­منظور تمام کتاب‌ها و مقالاتی که از دهۀ 1340 تاکنون آرای این متفکر در آنها ارائه شده، با جست‌وجوی دقیق در منابع مختلف شناسایی و معرفی شده است. سپس در حدود سی مقالۀ منتخب که نظریۀ او را اعمال کرده‌اند، چگونگی این کاربست را نقد نموده‌، امیتازها و آسیب‌های هرکدام را برشمرده‌ایم. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اولین حضور دوسوسور در فارسی در دهۀ 1340 با آثار تألیفی و ترجمه‌ایی اب‌اب صورت پذیرفته و سپس از دهۀ 1380 به بعد با گسترش فهم مبانی اندیشۀ او، پژوهشگران در حوزه‌های مختلف دست به اعمال نظریۀ او زدند که مهم‎ترین آنها «تقابل» بود. این پژوهش‌ها، علی‌رغم امتیازها، شامل آسیب‌هایی نیز هستند که مهم‌ترین آنها عبارتند از: نقل مباحث نظری بی‌ارتباط به موضوع تحقیق، غفلت از پیشینۀ نظری، عدم پایبندی به نظریه و تمرکز بر ریشه‌های تقابل به‌جای تحلیل عملکرد آنها، کاستی‌های ترجمه، عدم تناسب نظریه و متن و این‌همانی‌سازی که به­تفصیل در این مقاله بیان شده‌اند.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Study and Critique of the Reception and Application of de Saussure’s Theories in Persian Literary Criticism

نویسندگان [English]

  • Mohammad Khoddami 1
  • Mohammad reza Amini 2
1 PhD student in Persian Language and Literature, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Associate Professor of Persian Language and Literature, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده [English]

Ferdinand de Saussure’s foundational ideas have exerted a significant influence on Persian literary criticism. This study aims to trace, evaluate, and critically examine the introduction, reception, and application of Saussure’s theories within Persian critical discourse. To this end, all major books and articles published since the 1960s that present his concepts were systematically identified and reviewed. Approximately thirty representative studies that explicitly applied his framework were then analyzed to assess their approaches, strengths, and limitations. The findings indicate that Saussure’s ideas first appeared in Persian scholarship in the 1960s through both original writings and translations. From the 2000s onward, with a broader understanding of his theoretical foundations, researchers increasingly engaged with his ideas across various fields, most notably through the concept of binary opposition. While these studies have advanced structuralist approaches in Persian criticism, they also exhibit recurring limitations, including the citation of theoretical discussions unrelated to the research topic, neglect of prior scholarship, inconsistency between theory and text, excessive focus on the origins of oppositions rather than their functional dynamics, translation deficiencies, theoretical imposition, and identity reduction. Each of these issues is analyzed and discussed in detail within the article.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ferdinand de Saussure
  • Literary Theory and Criticism
  • Structuralism
  • Opposition
احمد حمه­امین، باخان؛ علی اکبری، نسرین و رجبی، عرفان. (1399). «بررسی نقد و نظریۀ ساختارگرایی در مقالات مجله‌های نقد ادبی و زانکوی سلیمانیه». فنون ادبی، 3 (32)، 173-190.
اخوت، احمد. (1371). دستور زبان داستان، اصفهان: فردا.
استروس، کلود لوی. (1373). «بررسی ساختار اسطوره». ترجمۀ بهار مختاریان و فضل‌الله پاکزاد. ارغنون، (4)، 135-160.
استراوس، کلود لوی. (1380). اسطوره و تفکر مدرن، ترجمۀ فاضل لاریجانی و علی جهان‌پولاد. تهران: فرزان روز.
اسکولز، رابرت. (1379). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: آگاه.
افشاری، نرگس و پارسا نسب، محمد، عبداللهیان، حمید و عباسی، حبیب الله (1397). «نقد کاربست ساختگرایی تکوینی گلدمن بر رمان‌های فارسی». نقد و نظریۀ ادبی، 3 (5)، 5-19.
امامی، نصرالله و مراونه، نعیم. (1396). «تقابل؛ ویژگی سبکی خاقانی شروانی». پژوهش های نثر و نظم فارسی، (1)، 11-47.
امن‌خانی، عیسی. (1395). «نقد نظریه‎زدگی: کاربست نادرست نظریه‌ها با تأکید بر مقالات مربوط به آراء باختین». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (40)، 155-185.
امن‌خانی، عیسی. (1396). «اقتدار نظریه در پژوهش‌های ادبی معاصر». نقد ادبی، 10(38)، 97-120.
امن‌خانی، عیسی. (1398). «تقلیل نظریه‌های پسامدرن در پژوهش‌های ادبی معاصر». پژوهش­نامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 3 (67)، 1-23.
امن‌خانی، عیسی و علی‌مددی، مونا. (1391). «درد یا درمان؛ آسیب‌شناسی کاربرد نظریه‌های ادبی در تحقیقات معاصر». پژوهش‌های ادبی، 9(36و 37)، 51-76.
ایگلتون، تری. (1368). پیش‌درآمدی بر نظریۀ ادبی، ترجمۀ عباس مخبر. تهران: مرکز.
باطنی، محمدرضا. (1349). زبان و تفکر، تهران: زمان.
باطنی، محمدرضا. (1354). مسائل زبان شناسی نوین، تهران: آگاه
برتنس، هانس. (1394). مبانی نظریۀ ادبی، ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی. تهران: ماهی.
بویساک، پل. (1395). سوسور: راهنمایی برای سرگشتگان، ترجمۀ محمدامین شاکری. تهران: یک فکر.
بهفر، مهری. (1389). «ناسازگاری نظریه با نوع ادبی». نقد ادبی، 3 (10)، 205-211.
پوتر، سیمون. (1349). «زبان و فکر». ترجمة فریدون سالک و نادر ابراهیمی. فرهنگ و زندگی، (2)، 113-109.
تکمیل‌همایون، ناصر. (1355). «گفتاری در جامعه شناسی زبان». فرهنگ و زندگی، (21 و22)، 62-89.
تولان، مایکل. (1386). روایت‌شناسی، ترجمۀ فاطمه علوی و فاطمه نعمتی. تهران: سمت.
ثمره، یدالله. (1393). آواشناسی زبان فارسی، تهران: سمت.
چهری، طاهره و سالمیان، غلام‌رضا و گلدره، سهیل. (1392). «تحلیل تقابل و تضادهای واژگانی در شعر سنایی». پژوهش‌های ادب عرفانی، 7 (25)، 141-158.
حسن‌پور، هیوا و حسینی، بشری و گنجی، نگین. (1400). « نظریه و متن ادبی». جستارهای نوین ادبی، 54 (215)، 117-137.
حسینی، روح‌‌الله و محمدزاده، اسدالله. (1385). «بررسی ساختار تقابل رستم و اسفندیار در شاهنامه بر اساس نظریه تقابل لوی استروس». پژوهش‌ زبان‌های خارجه، 11(31)، 43-64.
حیاتی، زهرا. (1388). «بررسی نشانه­شناختی عناصر متقابل در تصویرپردازی اشعار مولانا». نقد ادبی، 2 (6)، 24-7.
دوست‌پرور، مسعود و جمالی، عاطفه و شریفیان، مهدی. (1395). «تقابل‌های دوگانه در بهارستان جامی». پژوهش‌های ادبی، 13 (53)، 81-100.
دهقان‌زاده، محمدرضا و روحانی‎نیا، محسن. (1396). «آسیب‌شناسی مبانی معرفت‌شناسی نظریه‌پردازی نقد ادبی در زبان فارسی». تحقیقات جدید در علوم انسانی، 3(23)، 29-53.
رزمی، محمد و پورنامداریان، تقی. (1403). «نقد کاربست نظریۀ ساختارگرایی بر متون کهن فارسی». سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، 17 (95)، 135-175.
رضوانی، سعید. (1390). «دو سوءِتفاهم در بحث نظریه‌های ادبی». نامۀ فرهنگستان، 12 (47)، 43-53.
رضوانیان، قدسیه. (1388). «خوانش گلستان سعدی براساس نظریۀ تقابل‌های دوگانه». ادب فارسی، 1 (2)، 135-123.
روحانی، مسعود و عنایتی‌قادیکلایی، محمد. (1395). «تقابل‌های دوگانه در غزلیات عطار نیشابوری». زبان و ادبیات فارسی، 24 (81)، 201-221.
زهره‌وند، سعید و مسعودی، مرضیه. (1392). «نشانه‌های کیهانی در شعر و نقاشی سهراب سپهری». جستارهای نوین ادبی، 46 (180)، 125-158.
سبهانی، ثریا و ویسی، الخاص. (1401). «کارکرد نشانه‌شناختی عناصر و جانداران طبیعت در شعر سپهری باتکیه­بر رویکرد سوسور و پیرس». زبانشناخت، 13 (2)، 299-324.
سلطانی، بهروز و رضی، احمد و نیکویی، علیرضا. (1399). «مواجهه در (غیاب!)؛ اصول اساسی دیالوگ میان نظریه‌های ادبی نامتجانس». نقد و نظریۀ ادبی، 5 (10)، 202-181.
شاملو، اکبر و سالمیان، غلام‌رضا و خانی، نسرین. (1395). «نگاهی به وصف‌های خاقانی برپایۀ نظریۀ تقابل‌های دوگانه». زبان و ادب فارسی، 69 (233)، 123-139.
شریفی‌ولدانی، غلام‌حسین و میری‌اصل، کلثوم. (1391). «بوسه بر روی خداوند (بررسی تقابل های دوگانه در رمان روی ماه خداوند را ببوس)». شعرپژوهی، 2 (12)، 129-150.
صفوی، کورش. (1377). «گفت و گو با دکتر کورش صفوی درباره زبان‌شناسی و یاکوبسن». کتاب ماه ادبیات، (10)، 12-13.
صفوی، کورش. (1378). «گفتگو با دکتر کوروش صفوی استاد دانشگاه علامه طباطبایی». نامه فرهنگ، (34)، 36-39.
صفوی،کورش. (1400). آشنایی با نظریه‌های نقد ادبی، تهران: علمی.
طاهری، قدرت‌الله. (1395). «ماهیت زبان و محدودیت‌های آن در نظریۀ مولوی». پژوهش‌های ادبی، 13 (51)، 86-61.
عبیدی‌نیا، محمد امیر و دلائی‌میلان، علی. (1387). «بررسی تقابل‌های دوگانه در ساختار حدیقۀ سنایی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (13)، 25-42.
عاملی‌رضایی، مریم. (1391). «خاستگاه فلسفی نظریۀ جامعه‌شناسی ادبی آسیب‌شناسی به­کارگیری آن در متون ادبی فارسی». پژوهش‌های ادبی، 9 (36 و 37)، 147-164.
غلامی، مجاهد. (1402). «گونه‌شناسی نظریه‌های ادبی». فنون ادبی، 15 (43)، 15-34.
قاری، محمدرضا و عالی‌پور، کامین. (1392). «بررسی جنبه‌های رتوریک و زیبایی‌شناسی شعر فروغ فرخزاد». زیبایی‌شناسی ادبی، 4(17)، 155-178.
کالر، جاناتان. (1380). فردینان دوسوسور، مترجم کورش صفوی. تهران: هرمس.
کریمی، احمد و رضایی‌فومنی، سهیلا. (1390). «بررسی تقابل‌های دوگانه درساختار نحوی و اندیشگانی غزلیات امیری فیروزکوهی». ادبیات فارسی، (32)، 169-195.
کولی، میسن. (1376). رولان بارت، ترجمۀ خشایار دیهیمی. تهران: نسل قلم.
مانفرد، بی‌یرویش. (1355). زبان‌شناسی جدید، ترجمة محدرضا باطنی. تهران: آگاه.
لاتز، جان. (1349). «زبان و انسان». ترجمه فریدون بدره‌ای، فرهنگ و زندگی، (2)، 39-59.
محسنی، مرتضی؛ حق جو، سیاوش و حقیقی، مرضیه. (1392). «سریویلی؛ زندانی تقابل های دوگانه: بررسی تقابل های دوگانه در منظومه خانه سریویلی اثر نیما یوشیج». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (31)،  131-161.
محمدی‌کله‌سر، علی‌رضا. (1397). «نقد کاربرد نظریۀ ادبی در مقالات پژوهشی».  نقد ادبی، 11 (42)، 149-172.
محمدی‌کله‌سر، علی‌رضا. (1401). «کاربرد نظریّۀ ادبی؛ نگاهی انتقادی به آراءِ کورش صفوی». ادب فارسی، 12 (29)، 24-40.
مختاری، مسروره و پورعلی، سعید. (1400). «بررسی سطح زبانی رمان ده نفر قزلباش». مطالعات شهریارپژوهی، 8 (31)، 323-340.
معصومی همدانی، حسین. (1355). « فرهنگ و زبان». فرهنگ و زندگی، (21 و22)، 56-61.
میلانیان، هرمز. (1355). «درست وغلط در زبان از دیدگاه زبانشناسی». فرهنگ و زندگی، (21 و22)، 47-30.
میلانیان، هرمز. صفوی، کورش. (1379). « کلاسیک‌های زبانشناسی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، (35)، 15-4.
نبی‌لو، علی‌رضا. (1392). «بررسی تقابل های دوگانه در غزل‌های حافظ». زبان و ادبیات فارسی، 21 (74)، 69-92.
نجفی، ابوالحسن. (1358). مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در نقد فارسی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
ویسی، الخاص و پروین، ناهید. (1402). «خلاقیت ادبی در کاربرد عناصر و نشانه‌های طبیعت در شعر سپهری باتکیه­بر رویکرد سوسور و پیرس». زبان و ادبیات فارسی، 14 (34)، 163-184.
هال، رابرت اندرسون. (1355). زبان و زبان‌شناسی، ترجمة محمدرضا باطنی. تهران: فرانکلین.
هاوکس، ترنس. (1394). ساخت‌گرایی و نشانه‌شناسی، ترجمۀ مجتبی پردل. مشهد: ترانه.