خوانش پدیدارشناختی بیگانه والدنفلس در عرفان اسلامی (تحلیل موردی داستان شیخ صنعان و دختر ترسا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان

چکیده

بسیاری از ناقدان سوبژکتیویسم که سوبژکتیویته را خودبنیاد می­دانند، می­کوشند با طرح مسألة تو یا دیگری از سوژه مرکززدایی کنند. این در حالی است که هوسرل و به تبع آن والدنفلس به هدف فراروی از سوژة خودبنیاد از «جهان خانگی» و «جهان بیگانه» سخن گفت. او در طرح مسألة پدیدارشناسی بیناسوژگی بر آن است که آنچه از سوژه مرکززدایی می­کند، «امر بیگانه» است. بیگانه همچون چیزی ذاتاً غیرقابل­درک و دسترس­ناپذیر تجربه می­شود و گسستی رادیکال در تجربة معمول ایجاد می­کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد پدیدارشناختی به بررسی تطبیقی مفهوم «امر بیگانه» در اندیشة والدنفلس و عرفان اسلامی می­پردازد و با اتکا به آرای برنارد والدنفلس نشان می‌دهد که چگونه مواجهه با بیگانه در هر دو سنت فکری به گسست از جهان خانگی و بازتعریف هویت می‌انجامد. تحلیل موردی داستان شیخ صنعان و دختر ترسا بر اساس مؤلفه­های پدیدارشناسی والدنفلس (غیریت رادیکال، تجربة مرزی، گسست و پاسخ‌دهی)، مؤید این فرضیه است که عرفان اسلامی از طریق بازخوانی عناصر مطرود و هراسناک (کفر، شیطان، شراب) امکان گفت‌وگوی سازنده با غیریت رادیکال را فراهم می‌سازد. یافته‌ها حاکی از آن است که این فرایند نه تنها سازوکاری معرفت‌شناختی، بلکه الگویی اخلاقی برای مواجهه با تفاوت‌های فرهنگی-دینی در جهان معاصر ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Phenomenological Reading of the Alien in Islamic Mysticism (A Case Study of the Story of Sheikh San'an and the Christian Maiden)

نویسنده [English]

  • Monireh Taliehbakhsh
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran
چکیده [English]

Many critics of subjectivism, who view subjectivity as self-grounding, attempt to decenter the subject by raising the problem of the 'You' or the 'Other.' In contrast, Husserl, and subsequently Waldenfels, speaking of the 'homeworld' and the 'alienworld,' aimed to transcend the self-grounding subject. In his project of intersubjective phenomenology, Waldenfels argues that what decenters the subject is the 'alien.' The alien is experienced as something inherently incomprehensible and inaccessible, creating a radical rupture in ordinary experience. Employing a descriptive-analytical method with a phenomenological approach, this research conducts a comparative study of the concept of the 'alien' in the thought of Waldenfels and Islamic mysticism. Drawing on Bernhard Waldenfels' ideas, this demonstrates how encounters with the alien in both intellectual traditions lead to a break from the homeworld and a redefinition of identity. A case study of the story of Sheikh San'an and the Christian maiden, analyzed based on Waldenfels' phenomenological components (radical otherness, limit-experience, rupture, and responsivity), supports the hypothesis that Islamic mysticism, through a re-reading of rejected and terrifying elements (unbelief, Satan, wine), enables a constructive dialogue with radical otherness. The findings suggest that this process provides not only an epistemological mechanism but also an ethical framework for navigating cultural and religious differences in the contemporary world.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Alien
  • Phenomenology of the Alien
  • Islamic Mysticism
  • Waldenfels
  • Sheikh San'an
ابی­نعیم اصفهانی، احمدبن عبدلله. (1311). حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، قاهره: مطبعه السعاده.
انصاری، عبدالله بن محمد. (1383). منازل السائرین. به کوشش محمدعمار مفید. تهران: مولی.
بدوی، عبدالرحمن (1389). تاریخ تصوف اسلامی از ابتدا تا قرن دوم هجری، ترجمة محمودرضا افتخارزاده. تهران: افراز.
بصری، حسن. (1396). کتاب زهد، تحقیق دکتر محمد عبدالرحیم محمد. ترجمة قاسم انصاری. تهران: جامی.
جامی، نورالدین عبدالرحمان. (1375). مثنوی هفت اورنگ، تصحیح مرتضی مدرس گیلانی. تهران: مهتاب.
چول‌هن، بیونگ. (1397). رنجوری عشق، ترجمة علی فردوسی. تهران: پایان.
خرقانی، ابوالحسن. (1384). نوشته بر دریا، از میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: سخن.
خرقانی، ابوالحسن. (1394)، نورالعلوم، به کوشش و نگارش عبدالرفیع حقیقت (رفیع). تهران: بهجت.
دزفولیان‌راد، مریم؛ فلاح، غلامعلی و بالو، فرزاد. (1399). «بازنمایی دیگری در مثنوی». دوفصلنامة زبان و ادبیات فارسی دانشگاه، ۲۸(۸۸)، 177- 200.
ذاکری، محمد؛ آذرمکان، حشمت الله؛ درّی، نجمه و فروزان­فر، عبدالله. (1398). «مفهوم دیگری و دیگرستیزی و دیگرپذیری در مثنوی مولانا». عرفان اسلامی، 16(61)، 68-99.
رامین‌نیا، مریم و قبادی، حسینعلی. (1392). «مفهوم دیگری و دیگربودگی در انسان­شناسی باختین و انسان­شناسی عرفانی». پژوهش­های ادبی، (40)، 63-88.
زهره­وند، سعیده. (1392). «غربت­اندیشی صوفیانه و بازتاب آن در شعر فارسی». پژوهش­های ادب عرفانی، 7 (2)، 105-140.
سلمی، ابوعبدالرحمن (1362)، طبقات صوفیه، ترجمة خواجه عبدالله انصاری، تصحیح حسین آهی، تهران: فروغی.
شمس ‌تبریزی. (1391). مقالات شمس تبریزی، به تصحیح محمدعلی موحد. تهران: خوارزمی.
عباسی، حبیب الله و بالو، فرزاد. (1388). «تأملی در مثنوی معنوی با رویکرد منطق مکالمه­ای». فصلنامه نقد ادبی، 1(5)، 147-174.
عطار، محمدبن ابراهیم(1341). دیوان غزلیات و قصاید عطار، تصحیح تقی تفضلی. تهران: انجمن آثار ملی.
عطار، محمدبن ابراهیم. (1383)، منطق الطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
عطار، محمدبن ابراهیم. (1393)، تذکرةالاولیاء، تصحیح محمد استعلامی. تهران: زوار.
عین­القضات همدانی. (1386). تمهیدات، با مقدّمه و تصحیح عفیف عسیران. تهران: منوچهری.
فردید، احمد. (1387). دیدار فرّهی و فتوحات آخرالزمانی، به کوشش محمد مددپور. تهران: مؤسسة فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر.
کریچلی، سایمون. (1396). چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم؟، ترجمة مهرداد پارسا. تهران: شوند.
کیانی، محسن. (1369). تاریخ خانقاه در ایران، تهران: طهوری.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (۱۳۵۵). کلیات شمس، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (1396). مثنوی معنوی، تصحیح و مقدمه محمدعلی موحد. تهران: هرمس.
مولودی، فؤاد و عاملی‌رضایی، مریم. (1397). «دیگری به­مثابة خود: ارتباط شمس و مولانا از دیدگاه ژاک لکان».
ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا، 9(17)، 95-114.
مهدی‌پور، حسن. (1399). «تحلیل مفاهیم «خود» و «دیگری» براساس مبانی عرفانی ابن‌عربی». ادیان و عرفان، 53 (2)، 479-498.
Freud, S. (2003). The Uncanny, (Trans.). D. McLintock. Penguin.
Heidegger, M. (1962). Being and Time, (Trans.). J. Macquarrie & E. Robinson. Harper & Row.
Husserl, E. (1970). The crisis of European sciences and transcendental phenomenology: An introduction to phenomenological philosophy, (Trans.). D. Carr. Northwestern University Press.
Kristeva, J. (1982). Powers of Horror: An Essay on Abjection, (Trans.). L. S. Roudiez. Columbia University Press.
Marion, J.-L. (2012). In the self's place: The approach of Saint Augustine, (Trans.). J. L. Kosky. Fordham University Press.
Steinbock, A. J. (1995). Home and Beyond: Generative Phenomenology After Husserl, Northwestern University Press.
Waldenfels, B. (2006). Grundmotive einer Phänomenologie des Fremden, Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Waldenfels, B. (2011). Phenomenology of the alien: Basic concepts, (Trans.). A. Kozin & T. Stähler. Northwestern University Press.