تقابل کانتی- هگلی در نقد و نظریه‌های داستان و رمان در ایران (1312- 1348)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

چکیده

غالب نشریه­ های بین سال‌های نخستین دهه بیست تا سال‌های پایانی دهه چهل، به نوعی به حزب توده ایران و جریان چپ وابسته است. بنابراین نظرات نویسندگان این مقالات، از راه زیباشناسی مارکسیستی با زیباشناسی هگل در ارتباط است که مفهوم و فکر فلسفی را برتر از فرم هنری و غایت هنر را حرکت به سمت فلسفه و تولید فکر می­داند. در ایران نیز منتقدانی چون فاطمه سیاح، طبری، و غیره، رمان را تنها در قالب رئالیسم متعهد پذیرفته­اند. از سال‌های نخستین دهه چهل، منتقدانی چون ابوالحسن نجفی و هوشنگ گلشیری برای نخستین­بار فرم هنری و تکنیک رمان­نویسی را در اولویت قرار دادند. در این پژوهش آرای منتقدانی چون فاطمه سیاح، احسان طبری، ابوالحسن نجفی و  هوشنگ گلشیری، بر اساس نظریات کانت و هگل تحلیل کرده‌ایم که تأثیر فلسفه نظریه­های ادبی غربی بر منتقدان ایرانی به‌وضوح قابل مشاهده ­است. سیاح و طبری در نقدهایشان به آرای هگل و هگلی­ها نزدیک شده­اند و نجفی و گلشیری، فرمالیستی را نمایندگی می­کنند که ریشه در اندیشه­های کانت دارد.

کلیدواژه‌ها


احمدی، ب. 1388. حقیقت و زیبایی، تهران: مرکز.
استیس، و.ت. 1370. فلسفه هگل، ترجمه ح. عنایت. تهران: شرکت سهامی کتاب جیبی.
ایگلتون، ت. 1393. مارکسیسم و نقد ادبی، ترجمه ا. معصوم بیکی. تهران: بوتیمار. 
آخوندزاده، م. بیتا. مقالات فارسی، به کوشش ح. محمدزاده، ویراسته ح_صدیق. تهران: نگاه.
آشتیانی، ع. 1336. «تاریخ ادبی». مجله دانشکده، 1(1): 8-22.
باختین، م. 1373. سودای مکالمه، خنده آزادی، ترجمه م.ج. پوینده. تهران: شرکت فرهنگی و هنری آرست.
بالایی، ک .1377. پیدایش رمان فارسی، ترجمه م. قویمی و ن. خطاط. تهران: انتشارات معین - انجمن ایران‌شناسی فرانسه.
_____ و کویی­پرس. م .1387. سرچشمه­های داستان ­کوتاه فارسی، ترجمه ا. کریمی­حکاک. تهران: انتشارات معین - انجمن ایران‌شناسی فرانسه.
براهنی، ر. 1368. قصه‌نویسی، تهران: البزر.
بووی، ا. 1388. زیبایی‌شناسی و ذهنیت: از کانت تا نیچه، ترجمه ف. مجیدی. تهران: موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
بهار .م.ت و دیگران . 1325. نخستین کنگره نویسندگان ایران، تهران: بی­نا.
بی­نام، بی­تا. «در پیرامون رمان». گردآوری شده از گفتارهای ماهنامه پیمان، بی­جا.
پارسی­نژاد، ا. 1380. روشنگران ایرانی و نقد ادبی، تهران: سخن.
ــــــــــــ . 1388. احسان طبری و نقد ادبی، تهران: سخن.
پاینده، ح. 1391. داستان کوتاه در ایران، ج1و 2، تهران: نیلوفر.
پرهام، س. 1360. رئالیسم و ضدرئالیسم، تهران: آگاه.
دابنی، ت. و کورسمایر، ک. 1387. «درآمدی بر تاریخ مفهوم ذوق» جستارهایی در زیبایی‌شناسی، ترجمه م. علایی، تهران: نشر اختران. 199-220.
دستغیب، ع. ع. 1383. کالبدشکافی رمان، تهران: سوره مهر.
دورانت، و. 1390. تاریخ فلسفه، ترجمه ع. زریاب­خوئی. تهران: علمی و فرهنگی.
دهقانی، م. 1380. پیشگامان نقد ادبی در ایران، تهران: سخن.
زیما، پ.و. 1394. فلسفه نظریه ادبی مدرن، ترجمه ر. ویسی­حصار و ع. امینی. تهران: رخداد نو.
سارتر، ژ.پ. 1345. اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمه م. رحیمی. تهران: مروارید.
سپهران، ک. 1381. ردپای تزلزل، تهران: شیرازه.
سیاح، ف. 1320. «بالزاک و روش داستان‌نویسی». ماهنامه ایران امروز، 2(3): 23-24.
ـــــــــ  .1320. «بالزاک و روش داستان‌نویسی 2». ایران امروز، 3(3): 5-6.
ـــــــــ .1323. «آنتوان چخوف». پیام نو، 1(1): 6-9.
ـــــــــ .1354. «رمانتیسم و رآلیسم از حیث سبک نگارش در سبک اروپایی». نقد و سیاحت، به کوشش م. گلبن. تهران: توس. 153-188.
ـــــــــ .1354. «کیفیت رمان». نقد و سیاحت، به کوشش م. گلبن. تهران: توس. 245-253.
سیدحسینی، ر. 1384. مکتب­های ادبی، ج1، تهران: نگاه.
شفیعی­کدکنی، م.ر. 1390. با چراغ و آینه، تهران: سخن.
ـــــــــــــــــ .1391. رستاخیز کلمات، تهران: سخن.
طبری، ا. 1326. «درباره انتقاد و ماهیت هنری و زیبائی هنر». مجله نامه مردم، 12 : 11-36.
ــــــــ 1327. «انقلاب و انحطاط هنری». مجله نامه مردم، 5(2): 1-11.
ــــــــ 1354. «برخی مسائل حاد و جاری زندگی هنری در ایران». مجله دنیا، 3(2): 57-61.
ــــــــ 1358. «درباره نقد و تفسیر هنری». مجله دنیا، 6(4): 96-101.
ــــــــ 1359. گفتگوئی درباره داستان و داستان‌نگاری، بی‌جا: انتشارات سازمان جوانان حزب توده ایران.
کاپلستون، ف. 1360. کانت، ترجمه م. بزرگ­مهر، تهران: دانشگاه صنعتی شریف.
کانت، ا. 1393. نقد قوه حکم، ترجمه ع.ک. رشیدیان. تهران: نی.
کریمی حکاک، ا. 1384. طلیعه تجدد در شعر فارسی، ترجمه م. جعفری. تهران: مروارید.
گارودی، ر. 1362. در شناخت اندیشه هگل، ترجمه ب. پرهام. تهران: آگاه.
گلشیری، ه. 1346. «سی سال رمان‌نویسی». جُنگ اصفهان، دفتر پنجم: 187-229.
ـــــــــــ . 1388. باغ در باغ، ج1و2، نیلوفر.
مجتهدی، ک. 1370. درباره هگل و فلسفه او، تهران: امیرکبیر.
ـــــــــــــ 1390. افکار کانت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مختاری، م. 1378الف. انسان در شعر معاصر، تهران: توس.
ـــــــــــ 1378ب. چشم مرکب، تهران: توس.
ـــــــــــ 1378ج. هفتاد سال عاشقانه، تهران: تیراژه.
میرعابدینی، ح. 1392. تاریخ ادبیات داستانی ایران، تهران: سخن.
نجفی، ا. 1345. «سارتر و ادبیات». مجله جُنگ اصفهان،7-12.
ــــــــ . 1345. «کلود روا». مجله جُنگ اصفهان،105-108.
_____ . 1347. «ادبیات و دنیای گرسنه» مجله جُنگ اصفهان، دفتر هفتم،182-186
نفیسی، س. 1336. «آلفونس دوده». مجله دانشکده، 1(1): 31-34.
هگل، گ.  بی­تا. عقل در تاریخ­، ترجمه ح. عنایت. تهران: انتشارات دانشگاه صنعتی­آریامهر.
ــــــــ . 1363. مقدمه بر زیباشناسی، ترجمه م. عبادیان. تهران: آوازه.