دوره ‏بندی شعر معاصر تاجیک: از روشنگری تا استقلال (1870-2015م)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

ماوارءالنهر درمقام نخستین وطن اقوام آریایی‏نژاد پیوسته در تاریخ ادب فارسی حضوری برجسته داشته‌است. پس از تشکیل دولت صفویه در ایران و ازبکان شیبانی در بخارا در سده پانزدهم میلادی، سرنوشت سیاسی دو منطقه از یکدیگر جدا شد؛ اما تا اشغال این منطقه از سوی تزار روسیه در سده نوزدهم، روابط فرهنگی مردمان دو سوی جیحون کمابیش ادامه داشت. نهضت بیداری با حضور روسیه و اشغال منطقه زبانه کشید و بعدتر در قامت تجددگرایان شعله‏ور شد. تجددگرایان با پیروزی احزاب کمونیسم، برای رسیدن به آرمان‏های خود به دامان آن خزیدند. با تشکیل پنج جمهوری شورایی از دل ویرانی‏های خانات منطقه، تاجیکان در سال 1924 صاحب حکومت شدند. آنها طی نزدیک به هفت دهه در بستر ادبیات شورایی به آفرینش ادبی دست یازیدند؛ اما با استقلال در سال 1991 بار دیگر به آغوش مام وطن تاریخی بازگشتند. مسئله اصلی این پژوهش بررسی دوره‏بندی تحولات شعری تاجیکان از شروع نهضت بیداری تا استقلال منطقه در بستر نظریه تاریخ ادبیات است. پس از بررسی دوره‏بندی‏های صورت پذیرفته و نقد مبانی فکری آنها الگوی نگارنده در این زمینه پیشنهاد شده‌است. به نظر می‌رسد این الگو تأثیر مستقیمی در نگارش جریان‏شناسی شعر معاصر تاجیک داشته باشد و بتواند در معرفی میراث آن به فارسی‏زبانان جهان نقش مؤثری ایفا کند.

کلیدواژه‌ها


بچکا، ی. 1372. ادبیات فارسی در تاجیکستان، مترجمان م. عبادیان و س. عبانژاد هجران‏دوست. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین‏المللی.

پایگاه خبری کیمیای سعادت. 2018. «نام راستین زبانمان را که پارسی است، بر کرسی اعتبار برگردانید!». از www.farsiksaadat.wordpress.com، تاریخ مشاهده 16 فروردین 1397.

پورنامداریان، ت. و ق. طاهری. 1385. «نگاهی انتقادی به «جریان‌شناسی‏»های شعر معاصر ایران». مجله دانشکده علوم انسانی الزهرا (س)، 56 و 57: 1-18.

حسین‏پور چافی، ع. 1384. جریان‏های شعری معاصر فارسی از کودتا (1332) تا انقلاب (1357)،تهران: امیرکبیر.

خدایار، ا. 1384. غریبه‌های آشنا: ش‍ع‍رف‍ارس‍ی‌ ماوراءال‍ن‍ه‍ر قرن‌ ب‍ی‍س‍ت‌ با ت‍ک‍یه ‌بر م‍حی‍ط‏های‌ ادبی‌ خ‍وق‍ن‍د و خ‍وارزم‌، تهران: م‍ؤس‍س‍ه‌ م‍طال‍ع‍ات‌ م‍ل‍ی‌؛ تمدن ایرانی.

ـــــــــ 1393. «گسپرینسکی و رمان آرمان‌شهری وی (دارالراحت مسلمانلری)».  نقد ادبی، (27): 126-99.

دانش، ا. 1960. رساله یا مختصری از تاریخ سلطنت منغیتیه، به سعی و اهتمام و تصحیح ع.ا. میرزایف. استالین‏آباد: نشریات دولتی تاجیکستان.

ریپکا، ی. و دیگران .1383. تاریخ ادبیات ایران، ترجمه ا. سری. 2ج. تهران: سخن.

زرقانی، م. 1388. تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی: تطور و دگردیسی ژانرها تا میانه سده پنجم به انضمام نظریه تاریخ ادبیات،تهران: سخن.

سارلی، ن. 1392. «رویکرد‌ها و شیوه‌های دوره‌بندی در تاریخ ادبی».  فنون ادبی، 5 (2) (پیاپی9): 89–108.

ستارزاده، ع. 1384. «دوره‏بندی ادبیات از نگاه روش‏شناسی» در کهنه و نو. دوشنبه: پژوهشگاه فرهنگ فارسی ـ تاجیکی. 222-230.

شعردوست، ع. 1390. تاریخ ادبیات نوین تاجیکستان. تهران: علمی و فرهنگی.

شعردوست، ع. 1376. چشم‏انداز شعر معاصر تاجیکستان. تهران: الهدی.

شکوری بخارایی، م. 1382. جستارها: درباره زبان، ادب، و فرهنگ  تاجیکستان. تهران: اساطیر.

ـــــــــــــــــ . 1384. سرنوشت فارس تاجیکی فرارود در سده بیستم میلادی. دوشنبه: رایزنی فرهنگی سفارت ج.ا. ایران در تاجیکستان.

ـــــــــــــــ . 1978. صدرالدین عینی، دوشنبه: عرفان.

طاهری، ق. 1393. بانگ در بانگ: طبقه‌بندی، نقد و تحلیل جریان‌های شعری معاصر ایران (از 1357تا1380)، تهران: علمی.

عینی، ص. 1926. نمونه ادبیات تاجیک،مسکو: نشریات مرکزی خلق جماهیر شوروی سوسیالیستی.

ـــــــــ . 1362. یادداشت‏ها، به کوشش ع.‏ا. سعیدی سیرجانی. تهران: آگاه.

فتوحی رودمعجنی، م. 1387. نظریه تاریخ ادبیات با بررسی انتقادی تاریخ ادبیات‏نگاری در ایران، تهران: سخن.

قانون اساسی جمهوری تاجیکستان. 1393. محقق و برگردان ع. توحیدی. به همراه اصلاحات مربوط به سال‏های 1999، 2003، 2016م به تفکیک اصول. دوشنبه: پژوهشگاه فرهنگ فارسی ـ تاجیکی.

قزوه، ع. 1376. خورشید‏های گم‏شده: گزیده شعر امروز تاجیک، تهران: پ‍ژوه‍ش‍گ‍اه‌ ف‍ره‍نگ‌ و ه‍نر اس‍لام‍ی‌.‌

مسلمانیان قبادیانی، ر. 1371. «ادبیات نوِ تاجیکی». کیهان فرهنگی، 92(10): 25-27.

هادی‏زاده، ر. 1372. «حکیم بخارا». کیهان فرهنگی، 103(8): 70-71.

هاگوپیان، م. 1383. «ایدئولوژی». ترجمه ا. علیقلیان. در دایره‏المعارف ناسیونالیسم، ج اول: مفاهیم اساسی (آـ خ). تهران: وزارت امور خارجه. کتابخانه تخصصی. 223-240.

هیچینس، ک .1368الف. «ادبیات تاجیک از آغاز تا انقلاب اکتبر-1». ترجمه ص. شهبازی. ادبستان فرهنگ و هنر. (2): 34-37.

ــــــــــ . 1368ب. «ادبیات تاجیک از انقلاب اکتبر تا دوره استالین‏زدایی (مروری بر تاریخ تحول شعر، قصه، رمان، و نمایشنامه‏نویسی در تاجیکستان-2)». ترجمه ص. شهبازی. ادبستان فرهنگ و هنر، (3): 6-21.

وهاب، ر.1393. بوی جوی مولیان؛ شعر معاصر تاجیک، تهران: انجمن شاعران ایران.

یاحقی، م. .1383. جویبار لحظه‏ها: جریان‏های ادبی معاصر ایران، تهران: جامی.

 

منابع تاجیکی:

Асозода, Х. 1999. Адабиёти Тоҷик дар Сади ХХ. Ҷ3, Душанбе. Маориф.

Раҳими, Ф. 2017. »забони миллати тоҷик тоҷкист«. хабаргузории Ховар, аз http://ruzgor.tj/adabiyot-va-farhang/12886-zabon-millati-tojik-%20zaboni-%20tojikist.html, таърихи мушоҳида 2018 март 26.

Раҳмон, Э. 2016. Забони миллат-Ҳасти миллат, Душанбе: Эр-Граф.

Брогискй, И. С., А. С. Эдельман ва Ҳ. Шарифзода .1956. Очерки Таърихи Адабиёти Советии Тоҷик, Қ1. Сталинобод: Нашриёти давлатии Тоҷикистон.

Шакуров, М. [муҳаррири масъул] .1978-1984. Таърихи Адабиёти Советии Тоҷик (инкишофи жанрҳо), Иборат аз шаш ҷилд. Душанбе: Дониш.