جستجوی امر ناموجود مقدمه‌ای بر دلایل فقدان نظریه و نظام نقد ادبی در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی تهران

چکیده

از نخستین سال­های ورود مظاهر مدرن به ایران، نظریه­ها و شیوه­های نقد متون، یکی پس از دیگری از طریق ترجمه از فرهنگ غربی به فضای علمی و ادبی ما راه یافتند؛ اما گروهی از محققان می‌کوشند بگویند که اولاً در سنت ادبی کهن ما آنچه که امروزه نظریه و نقد نامیده می‌شود، وجود دارد و بدون پشتوانه نظری امکان آفرینش آثار درخشان ادبی به زبان فارسی نیست؛ و در ثانی، نظائر آنچه را اندیشمندان غربی می­گویند متفکران ما سده­ها پیش گفته‌اند. از دیدگاه ما در سنت ادبی ایرانی امکان شکل­گیری نظریه و نظام نقد ادبی نبود؛ زیرا این دو پدیده، محصول مستقیم دوران مدرنیته، برخورد علمی انسان عصر جدید با همه مظاهر هستی و نتیجه تفکیک عالم «خلاقه ادبی» از «علم ادبیات» است. آفرینش ادبی نیز با منطقی متمایز از منطق علم ادبی صورت می­گیرد و منوط به وجود نظریه و نظام نقد ادبی نیست. اگرچه تفکر نقادانه در الهیات، کلام و فلسفه در عصر زرین تمدن اسلامی در ایران وجود داشت، ولی به دلیل زیست حاشیه­ای ادبیات از قدرت سیاسی، این تفکر به فضای ادبی ما راه پیدا نکرد. استبداد سیاسی نیز، چنانکه به خطا پنداشته می­شود، نقش تعیین­کننده­ای در فقدان نظریه و نظام نقد نداشت. در مقابل، باور به منشأ الهی و متافیزیکی شعر و هنر ادبی، راه را بر نقادی ادبی تا حد زیادی می­بست. در این نوشتار مسأله فقدان نظریه و نظام نقد ادبی در ایران را با طرح هفت دلیل عمده بررسی کرده‌ایم.

کلیدواژه‌ها


آخوندزاده، م. 1351. مقالات، گردآورده ب. مؤمنی. تهران: آوا.
ابن­بی­بی، ا.ن.ح. 1390. الاوامر العلائیه فی الامور العلائیه معروف به: تاریخ ابن بی‌بی، تصحیح ژ. متحدین. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ایگلتون، ت. 1383. پیش­درآمدی بر نظریه ادبی، ترجمه ع. مخبر. تهران: مرکز.
برلین، آ. 1392. آزادی و خیانت به آزادی، ترجمه ع.ا. فولادوند. تهران: ماهی.
بشردوست، م. 1390. موج و مرجان؛ رویکردهای نقد ادبی در جهان جدید و سرگذشت نقد ادبی در ایران، تهران: سروش.
پارسی­نژاد، ا. 1380. روشنگران ایرانی و نقد ادبی، تهران: سخن.
پوپر، ک 1384. اسطوره چارچوب؛ در دفاع از علم و عقلانیت، ترجمه ع. پایا. تهران: طرح نو.
پورنامداریان، ت. 1380. در سایه آفتاب، تهران: سخن.
خاقانی شروانی، ا. 1374. دیوان خاقانی شروانی، تهران: زوار.
الخطیب­القزوینی، 1989. الایضاح فی علوم­البلاغه، شرح و تعلیق و تنقیح م. ع. خفاجی. بیروت:
الشرکه­العالمیه للکتاب ش­م­ل.
دورکیم، ا. 1369. درباره تقسیم کار اجتماعی، ترجمه ب. پرهام. بابل: کتابسرای بابل.
دو توکویل، ا. 1391. انقلاب فرانسه و رژیم­های پیش از آن، ترجمه م. ثلاثی. تهران: مروارید.
دیلتای، و. 1394. مقدمه بر علوم انسانی، ترجمه م. صانعی دره بیدی. تهران: ققنوس.
رجایی، م.خ. 1372. معالم البلاغه در علم معانی و بیان و بدیع، شیراز: مرکز نشر دانشگاه‌ شیراز.
زرین­کوب، ع. 1369. نقد ادبی، ج 1. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ژیمنز، م. 1390. زیبایی­شناسی چیست؟ ترجمه م.ر. ابوالقاسمی. تهران: ماهی.
سروش، ع. 1376. فربه­تر از ایدئولوژی، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
شمیسا، س. 1378. نقد ادبی، تهران: میترا.
ضیف، ش. 1383. تاریخ و تطور علوم بلاغت، ترجمه م.ر. ترکی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).
طاهری، ق. 1395.  اصول و مبانی روش تحقیق در ادبیات، تهران: انتشارات علمی.
طباطبایی، ج. 1394. تاریخ اندیشه سیاسی در ایران؛ ملاحظاتی در مبانی نظری، تهران: مینوی خرد.
عطار نیشابوری، ف. 1386. مصیبت­نامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقاتم.ر. شفیعی­کدکنی. تهران: سخن.
علوی­مقدم، م. و اشرف­زاده، ر. 1383. معانی و بیان، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).
عمارتی­مقدم، د. 1395. بلاغت از آتن تا مدینه؛ بررسی تطبیقی فن خطابه یونان و روم باستان و بلاغت اسلامی تا قرن پنجم هجری قمری، تهران: هرمس.
فتوحی ­رودمعجنی، م. 1385. نقد ادبی در سبک هندی، تهران: سخن.
ــــــــــــــــ . 1386. «نگاهی انتقادی به مبانی نظری و روش­های بلاغت سنتی». ادب‌پژوهی، (3): 9-37.
ـــــــــــــــ . 1392. «تعامل مولانا جلال­الدین بلخی با نهادهای سیاسی قدرت در قونیه». فصلنامه زبان و ادبیات فارسی، 74(21):  49- 68.
فروزانفر، ب. 1350. سخن و سخنوران، تهران: خوارزمی.
کازانوا، پ. 1393. جمهوری جهانی ادبیات، ترجمه ش. اعتماد. تهران: مرکز.
کلیگز، م. 1388. درسنامه نظریه ادبی، ترجمه ج. سخنور و همکاران. تهران: اختران.
محبتی، م. 1388. از معنا تا صورت، ج1. تهران: سخن.
مورن، ا. 1391. روش شناختِ شناخت، ترجمه ع. اسدی. تهران: سروش.
مولانا، ج. 1336. مثنوی معنوی، تصحیح ر. نیکلسون. ج3. تهران: امیرکبیر.
نظامی گنجوی، ا. 1374. کلیات خمسه نظامی، تصحیح ح. وحیددستگردی. تهران: راد.
ولک، ر. 1388. تاریخ نقدجدید، ترجمه­ س. ارباب­شیرانی. جلد ­اول. تهران: نیلوفر.
ــــــ . 1389. تاریخ ­نقدجدید، ترجمه­ س. ارباب­شیرانی. تهران: نیلوفر.
هیک، ج. 1396. میان شک و ایمان، ترجمه ا. فروتن. تهران: ققنوس.