بررسی و مقایسه سرعت روایت در دو حکایت از مثنوی معنوی با مآخذ آنها براساس نظریه روایت شناسی جرالد پرینس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی گرایش غنایی، دانشگاه شیراز

چکیده

این مقاله سرعت روایت را در دو حکایت از مثنوی معنوی با مآخذ آنها براساس نظریه روایت­شناسی جرالد پرینس مقایسه می‌کند. هدف ما، بررسی علل انواع سرعت‌های روایی است که جهان رویدادهای روایت‌شده را می‌سازند. با این مقایسه درمی‌یابیم که مـآخذ حکایت‌های مولوی، به‌ویژه روایت‌های منثور، گزاره‌های روایی کمتری دارند و از دسته‌های سرعت روایت صحنه و چکیده به‌عنوان ابزاری برای حفظ سخنان مشایخ و آموزش غیرمستقیم آموزه‌های اخلاقی و عرفانی این سخنان بهره می‌برند؛ درنتیجه حکایت‌های بدون پیرایش آنها نیز سرعت‌های روایی تند، کم‌ و بیش تند و متعادل روبه‌تند دارند. مولوی با بهره‌گیری مستقیم از معارف و اندیشه‌های موجود در گفتمان ایرانی­- ­اسلامی و انواع شگردهای روایی مانند تداعی معانی، درج، راوی مداخله‌گر، راوی ناموثق و غیره، روایت‌های برهنه و تند را آماده پذیرش انواع دسته‌های پنج‌گانه سرعت روایت و سرعت‌های روایی خیلی کند و کند می‌کند که از نظر زیبایی‌شناختی متنوع‌تر، کامل‌تر و لذت‌بخش‌تر است.

کلیدواژه‌ها


آتش­سودا، م. ع. 1383. رؤیای بیداری، فسا: دانشگاه آزاد اسلامی واحد فسا.

آسابرگر، آ. 1380. روایت در فرهنگ عامیانه، رسانه و زندگی روزمره، ترجمه م. ر. لیراوی. تهران: سروش.

اکو، اُ. 1388. «ساختارهای روایی در فلمینگ». ارغنون، ترجمه ح. یوسفی. (25): 227- 253.

امینی، م. ر. 1390. «اندازه سخن و پیوند آن با زمان و سرعت در ادبیات فارسی». پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی، 10(2):  87-102.

باخرزی، ا. ی. 1383. اوراد الاحباب و فصوص الآداب، به کوشش ا. افشار. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

بارت، ر. و تودوروف، ت. و ج. پرینس. 1394. درآمدی به روایت­شناسی، ترجمه ه. رهنما. تهران: هرمس.

بامشکی، س. 1391. روایت­شناسی داستانهای مثنوی، تهران: هرمس.

بهار، م. ت. 1386. سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی، ج 2. تهران: زوار.

ــــــــ . 1387. از اسطوره تا تاریخ، تهران: چشمه.

پارسانسب، م. 1390. «مأخذشناسی تحلیلی حکایاتی از مثنوی». مطالعات عرفانی، د 1 (14):  31-54.

پاینده، ح. 1392. گشودن رمان: رمان ایران در پرتو نظریه و نقد ادبی، تهران: مروارید.

پرینس، ج. 1395. روایت شناسی: شکل و کارکرد روایت، ترجمه م. شهبا. تهران: مینوی خرد.

پند پیران. 1357. به تصحیح ج. متینی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

تدینی، م. 1388. پسامدرنیسم در ادبیات داستانی ایران، تهران: نشر علم.

تودوروف، ت. 1382. بوطیقای ساختارگرا، ترجمه م نبوی. تهران: آگاه.

ــــــــــ . 1388. بوطیقای نثر: پژوهشهایی نو درباره حکایت، ترجمه ا. گنجی­پور. تهران: نشر نی.

توکلی، ح. ر. 1389. از اشارتهای دریا: بوطیقای روایت در مثنوی، تهران: مروارید.

تولان، م. 1388. روایت­شناسی: درآمدی زبانشناختی - ­انتقادی، ترجمه ف. علوی و ف. نعمتی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

حسن­لی، ک. و ن. دهقانی. 1389. «بررسی سرعت روایت در رمان جای خالی سلوچ». فصلنامه زبان و ادبیات پارسی، 4: 37-63.

خانقاهی، ا. ط. 1374. گزیده در اخلاق و تصوف، به کوشش ا. افشار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

خواجوی کرمانی، ک. 1306. روضه الانوار، به کوشش ح. کوهی کرمانی. تهران: بی‌جا.

دادجو، د. و ا. شیروانی شاعنایتی. 1394. «سرعت روایت در رمان خشم و هیاهو». پژوهشهای نقد ادبی و سبکشناسی، 19(3):  81-106.

دهقانی، ن. و س. حسام­پور. 1392. «بررسی عوامل مؤثر بر شتاب روایت در رمان شازده‌احتجاب». ادب پژوهی،  26:  25-48.

زمانی، ک. 1385. شرح جامع مثنوی معنوی، ج 1و2. تهران: اطلاعات.

شمیسا، س. 1382. سبکشناسی شعر، تهران: فردوس.

ــــــــــ . 1384. سبکشناسی نثر، تهران: میترا.

صافی، ح. 1394. شناخت­نگری در ادبیات داستانی: روی­کردی زبانشناختی، تهران: سیاه‌رود.

صالحی، پ. 1394. «نگرشی تحلیلی بر سرعت روایت در رمان‌های جای خالی سلوچ و موسم الهجره إلی الشمال با تکیه بر نظریه روایت­شناسی ژرار ژنت». متن‌پژوهی ادبی، 66:  37-64.

صفا، ذ. ا. 1385. تاریخ ادبیات در ایران (خلاصه جلد سوم: بخش اول­و­دوم) تلخیص از م. ترابی. تهران: فردوس.

طلائی م. و م. ر. نصر اصفهانی. 1395. «تحلیل عملکرد گونه روایت و شتاب منفی داستانی در زبان غنایی (مطالعه موردی: منظومه مهر و ماه جمالی دهلوی)». جستارهای زبانی، د 7. 33(5):  119-148.

عثمان، م. 1358. فردوس المرشدیه فی اسرار الصمدیه، به کوشش ا. افشار. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.

عثمانی، ا. 1388. ترجمه رساله قشیریه، تصحیحات و استدراکات ب. ‌ا. فروزانفر. تهران: شرکت انتشارات علمی­ و فرهنگی.

عطار، ف. 1386. مصیبتنامه، تصحیح و تعلیقات م. ر. شفیعی کدکنی. تهران: سخن.

ــــــــ . 1390. تذکره الاولیاء. بررسی وتصحیح متن، توضیحات و فهرست‌ها از م. استعلامی. تهران: زوار.

عمادی، ن. 1388. «بررسی مفهوم سرعت نثر و ارتباط آن با ایجاز و اطناب با نگاهی به مرزبان‌نامه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شیراز.

فروزانفر، ب. ا. 1333. مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

فروید، ز. 1392. روش تعبیر رؤیا، ترجمه م. حجازی و م. ساعت­چی. تهران: جامی.

لوته، ی. 1388. مقدمهای بر روایت در ادبیات و سینما، ترجمه ا. نیک‌فرجام. تهران: مینوی خرد.

مارتین، و. 1389. نظریههای روایت، ترجمه م. شهبا. تهران: هرمس.

منتخب رونق المجالس و بستان العارفین و تحفه المریدین .1354.  به تصحیح ا. ع. رجائی. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

منور میهنی، م. 1388. اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، تصحیح و تعلیقات از م. ر. شفیعی­کدکنی. 2ج. تهران: آگه.

مولوی، ج. 1385. کلیات مثنوی معنوی، به کوشش و اهتمام ر. ا. نیکلسون. تهران: انتشارات طلوع.

میرزایی، م. س. و م. صالحی­نیا. 1394. «تحلیل روایی عنصر زمان در حکایتی از مثنوی «محیط اعظم» بیدل دهلوی». فصلنامه مطالعات شبه قاره، د 7 (22):  107-134.

وحدانی­فر، ا. ؛ صرفی، م. ر. و بصیری، م. ص. 1395. «بررسی سرعت روایت در حکایت‌های گلستان سعدی بر اساس نظریه ژنت». فنون ادبی، 17(4):  33-50.

هزار حکایت صوفیان. 1389. تصحیح ح. حاتمی­پور. تهران: سخن.