فرآیند تبدیل ژانر تاریخی به حماسه مذهبی (مطالعه موردی: مختارنامه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

حماسه مذهبی برآیند تلفیق ژانر حماسی با ژانرهای تاریخی و مذهبی است. در این تحقیق یکی از مشهورترین انواع حماسه‌های مذهبی را، به نام مختارنامه که شاعران متعددی در دوره­های تاریخی مختلف آن را سروده­اند، برگزیدیم. اگر بپذیریم که حماسه مذهبی برآمده از دل ژانرهای دیگر است، برآنیم تا نشان دهیم سیر انتقال و فرآیند دگردیسی در آن چگونه صورت گرفته­است؟ و چطور و تحت چه شرایطی روایت تاریخی تبدیل به حماسه­ای مذهبی شده­است؟ حاصل این پژوهش که به شیوه اسنادی و با استفاده از شیوه تحلیل محتواست، نشان می­دهد که ژانرها در طول حیات خود به یکدیگر تبدیل می­شوند یا یک ژانر از دل ژانرهای دیگر سر برمی­آورد و تبدیل به ژانر مستقلی می­شود. مثلاً روایت مختار از وقتی وارد حماسه­های مذهبی شد تغییر و تحولی مداوم را نشان می­دهد و ورود این روایت به ژانرهای مدرن همچون سینما، نشان­دهنده آن است که هنوز این تحولات ادامه دارد. روایت مختار یکی از نمونه­های خوب برای نشان­دادن زایش و تحول ژانرهاست.
 

کلیدواژه‌ها


ابن الأثیر، ع.ع. بی‌تا.  اسد­الغابه فى معرفه الصحابه، ج4. طهران: اسماعیلیان.

ابن­الندیم، م. 1346.  الفهرست، تحقیق و طبع ر. تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران.

ابن حبیب، م. 1421. المحبّر، تحقیق ک. حسن. قاهره: دارالغد العربی.

ابن سعد، م. 1388.  الطبقات الکبرى، ج5. بیروت: دار صادر.

ابن شهید ثانی، ح. 1411.  التحریر الطّاووسى (خلاصه کتاب حل الاشکال احمد بن موسى ابن طاووس)، تصحیح ع. جواهری. قم: مکتبه آیه اللّه النجفى.

ابن‌ عبد البرّ، ی. 1412.  الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، تحقیق ع. م. بجاوی. ج4. بیروت: دارالجیل.

ابن عبد ربّه، ا. 1407.  العقد الفرید، تحقیق م. قمیحه. ج 1و 4 و 5 و 6. بیروت: دارالکتب العلمیه.

ابن قتیبه الدینورى، م. ١٣٨٧. الامامه و السیاسه، القاهره: الحلبى.

ـــــــــــــــــــ  . 1390. المعارف، بیروت: دار احیاء التراث العربى.

ابن کثیر الدمشقى، ا. 1408.  البدایه و النّهایه، ج 3و 6 و 7 و 8. بیروت: دار الکتب العلمیه.

ابن‌اعثم کوفی، م. 1411. الفتوح، تحقیق ع. شیری. بیروت: دار الاضواء.

احدی، د. 1392. «مختار ثقفی از واقعیت تا افسانه». فصلنامه تاریخ نو، سوم(6): 6 -20.

احمدی، بابک. 1387. رساله تاریخ، تهران: مرکز.

اردبیلی، م. 1433. جامع الرواه، صححه و علق علیه م.ب. الملکیان. قم: بوستان کتاب.

اصفهانى، ا. 1415. الاغانى، بیروت: حیاء التراث العربی.

برتنس، هانس. 1384. مبانی نظریه ادبی، ترجمه م.ر. ابوالقاسمی. تهران: نشرماهی.

پنی‌کوک، ا. 1378. «گفتمان‌های قیاس ناپذیر». ترجمه ع.ا. سلطانی. فصلنامه علوم سیاسی، 4:   123-139.

تقی‌زاده، ح. 1349. فردوسی و شاهنامه او، به اهتمام ح. یغمایی. تهران: انجمن آثار ملی.

تودوروف، ت. 1377. بوطیقای ساختارگرا، ترجمه م. نبوی. تهران: آگاه.

چندلر، د. 1391. «‌‌‌مقدمه‌ای‌ برنظریه ژانر». کتاب ماه ادبیات، دی ماه (69):  59-68.

حاجیان، خ. 1394.«نقدی بر مقاله مقایسه تطبیقی شیوه روایتگری ادبی روضه المجاهدین و پیرنگ نمایشی سریال مختارنامه». نقد ادبی، 8 (30): 235-243.

حلّی، ت. 1342.  الرجال، بمقدمه ابی جعفر احمد بن ابی عبدالله البرقی. تهران: دانشگاه تهران.

حلّی(ابن­نما)، م. 1950م. مثیر الاحزان، النجف: المطبعه الحیدریه.

خلیفه بن خیاط. 1415. تاریخ خلیفه بن خیّاط، تحقیق ن. فواز. بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

خواجویان، م ک. 1368. «نگاهی گذرا بر نظر مورخان دربارۀ قیام مختار». مطالعات تاریخی، 1 (3): 389-406.

خوارزمى، ا. 1367. مقتل الحسین علیه السّلام، النجف: الزهراء.

خواندمیر. 1332. حبیب السیر، ج2. تهران: کتاب فروشى خیام.

خیالی اصفهانی، ط. بی­تا. مختارنامه منظوم، نسخه خطی به شماره  1/6081. قرن 13.کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران: بخش دیجیتال.

خیام‎پور، س. و حیدری نسب، ف. 1393.«بررسی جایگاه راویان روایات ذم مختار بن ابی عبیده ثقفی در کتب رجالی شیعه». خردنامه، 13: 1-20.

دینورى، ا. 1960م.  اخبار الطوال، القاهره: الکتب العربیه.

ذوالفقاری، ح. در دست انتشار. «مختارنامه». دانشنامه فرهنگ عامه، 1-8.

ذهبی، م. 1414. سیر اعلام النّبلاء، تحقیق ش. ارناووط. بیروت: مؤسسه الرساله.

زجاجی. 1383. همایوننامه، تصحیح ع. پیرنیا. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

زرقانی، م. و قربان­صباغ، م.ر. 1395. نظریه ژانر (نوع ادبی) رویکرد تحلیلی-تاریخی، تهران: هرمس.

سلطانی، ع.‌ا. 1384. قدرت گفتمان و زبان، تهران: نی.

شعاعی، م.ح. 1305. مختارنامه منظوم، نسخه خطی به شماره 182. تهران: کتابخانه ملی تهران.

شهبازی، ا. « حماسه سرایی دینی در ادب فارسی». آینه میراث، 12 (2پیاپی 55): 183-210 .

شوشتری، م.ت. 1410. قاموس الرجال، ج8. تهران: نشر اسلامی.

صفا، ذبیح‎الله. 1363. حماسه‌سرایی در ایران، تهران: فردوس.

طالبی، ت. 1384. «نگاهی به قیام مختار». رشد آموزش تاریخ، (20): 27- 35.

طبری، م. 1352. تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)، ترجمه ا. پاینده. ج6. تهران: اساطیر.

عسقلانی(ابن­حجر)، ا. 1328.  الاصابه فی تمییز الصحابه و بهامشه الـاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج3. بیروت: دار احیاء التّراث العربی.

عمران‌پور، م.ر. 1384. «عوامل ایجاد، تغییر و تنوع و نقش لحن در شعر». پـژوهش­های ادبی ،10و 9(3):  127-150.

فرج نژاد فرهنگ، ز. 1394. «نشانه‌های سبکی و ژانری در چند حماسه مذهبی با تکیه بر کنایه». مطالعات زبانی بلاغی، (12): 117 – 136.

فرکلاف، نورمن. 1379. تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمه ش.ع. بهرام‌پور، تهران: مرکز رسانه‌ها.

فلاحتی، گ. و غفاری، ن. 1395. «معرفی و بررسی اجمالی منظومه های حماسی تاریخی و دینی پیش از دوره صفوی از آغاز تا پایان قرن نهم هجری». کنگره بین المللی زبان و ادبیات.

فیاضی­کیا، م.م. و دیگران. 1391. «بررسی تطبیقی شیوه روایت­گری ادبی روضه‌المجاهدین و پیرنگ نمایشی سریال مختارنامه». نقد ادبی، 5 (20): 195-218.

کشّی، م. ع. 1404. اختیار معرفه الرجال، تحقیق م. رجایی. تلخیص م. طوسی. تصحیح و تعلیق م.ب. میرداماد. قم: مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث.

لطفی‎پور ساعدی، ک. 1372. «درآمدی به سخن‎کاوی». مجله زبان‎شناسی، 1(9):  9-39.

لیسی، ن. 1387. «نگره ژانر». ترجمه ع. عامری مهابادی. رواق هنر و اندیشه، (31 و 32):  168- 196.

مامقانی، ع. 1423. تنقیح المقال فی علم الرجال، تحقیق و استدراک م. المامقانی. قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.

مجلسی، م.ت. 1394ق. بحار الانوار الجامعه لدُرر اخبار الائمه الاطهار، ج45. تهران: انتشارات اسلامیه.

مدبری، م. و حسینی سروری، ن. 1387. «از تاریخ روایی تا روایت داستانی (مقایسه شیوه‌های روایتگری در اسکندر نامه‌های فردوسی و نظامی)». فصلنامه گوهر گویا، 2(2):  1-28.

مرتضوی، م. 1372. فردوسی و شاهنامه، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی.

مسعودی، ع. 1409. مروج الذّهب و معادن الجوهر، تحقیق ی. داغر. ج 2. قم: مؤسسه دار الهجره.

مک‌دانل، د. 1380. مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان، ترجمه ح. نوذری. تهران: فرهنگ گفتمان.

موسوی خوئی، ا. 1410. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرّواه، ج 18. قم: مرکز نشر آثار شیعه.

نیترایی، ا. 1376. «نظری به یک حماسه تاریخی فارسی». ترجمه ا. رسول و ج. سیم­کش. کیهان فرهنگی، آبان و آذر ( 137): 1-5.

واعظ هروی، ع. 1390. مختارنامه، تهران: انتشارات ققنوس.

یعقوبی، ا. 1956. تاریخ الیعقوبی، ج3. بیروت: دار الفکر.