روش‌شناسی زندگی‌نامه نویسی در ادبیات عرفانی (مطالعه موردی: تذکر‌ۃ‌‌ الاولیاء عطار نیشابوری)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه

2 دانش‌آموخته دکتری، رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه

چکیده

زندگی‌نامه به‌مثابه گزارش و حکایت کتبی از ابعاد زندگی شخصیتی تاریخی است. این شیوه در عصر حاضر یکی از مؤلفه‌های اصلی و کارآمد در حوزه ادبیات و تاریخ محسوب می‌شود. با توجه به الگوها و شیوه‌های متعددی که در نگارش زندگی‌نامه‌های ملل مختلف به کار رفته‌است، می‌توان پرسش‌هایی به شرح زیر مطرح کرد: زندگی‌نامه‌ها بر پایه چه اصول و قواعدی نگارش یافته و در حوزه معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی ملزم به رعایت چه مقولاتی است؟ زندگی‌نامه‌های عرفانی از چه جایگاه علمی و ویژگی‌های بیانی برخوردارند؟ و در نگارش و عینیت‌بخشی به این نوع از زندگی‌نامه‌ها از چه منابع و دانش‌هایی استفاده می‌‌شود؟ برای مطالعه روش‌شناسانه زندگی‌نامه‌های عرفانی، یکی از برجسته‌ترین متون نثر عرفانی، یعنی تذکرۃالاولیاء را بررسی کرده‌ایم. در مقام پاسخ به پرسشهای مذکور و تبیین آن کوشیدیم که با بهره‌گیری از نظریه­های جدید ادبی و تجزیه و تحلیلِ ابعاد وسیع معرفتی تذکرۃالاولیاء، شرحی کلی از سرشت ادبی- عرفانی و تاریخی این اثر ارائه دهیم و نقش اصول زندگی‌نامه‌نویسی و نحوه استفاده آنها را توسط عطار، در شکل‌گیری گزاره‌های ادبی و عرفانی تبیین کنیم.

کلیدواژه‌ها


احمدی، ب. 1376. چهار گزارش تذکرۃالاولیاء، تهران: مرکز.

ارسطو. 1369. فن شعر، مؤلف و مترجم ع. زرین‌کوب. تهران: امیرکبیر.

اسکولز، ر. 1393. درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمه ف. طاهری. تهران: آگاه.

انور شندروف، ل. 1380. «بررسی نوع ادبی تذکرۃالاولیاء بر مبنای تذکرۃالاولیاء عطار»، ترجمه ع، روحبخشان، مجله معارف، 2(18):  114- 152.

بی‌نظیر، ن. و طلیعه‌بخش، م. 1394. «تحلیل الگوی اسطوره‌ای- عرفانی از شخصیت رابعه عَدَویه با تکیه بر روایت تذکره الاولیا». ادبیات عرفانی، 7 (13): 7- 39.

پالمر، ر. 1377. علم هرمنوتیک،  ترجمه م.س. حنایی کاشانی. تهران: هرمس.

پاینده، ح. 1389. «وجودشناسی پسامدرن در داستانی از یک نویسنده ایرانی». فصلنامه زبان و ادب پارسی دانشگاه علامه طباطبایی، 44(14):  29- 42.

پراودفوت، و. 1377. تجربه دینی، ترجمه و توضیح ع. یزدانی. قم: مؤسسه فرهنگی طه.

پورجوادی، ن.  1386.«تذکرۃالاولیاء». دانشنامه زبان و ادب فارسی، به سرپرستی ا. سعادت. ج3. تهران: نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی. 290- 292.

پورنامداریان، ت. 1390. دیدار با سیمرغ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

تادیه، ژ. 1390.  نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمه م. نونهالی. تهران: نیلوفر.

جامی، ع. 1370. نفحات الانس من حضرات القدس، مقدمه، تصحیح و تعلیقات م. عابدی. تهران: انتشارات اطلاعات.

خزاعی­فر، ع. 1384. «رئالیسم جادویی در تذکرۃالاولیاء». نامه فرهنگستان، 25(7): 6-21.

روضاتیان، م.  و مدنی، ف. 1396. «بررسی و مقایسه جنبه‌های تعلیمی دو مفهوم انصاف و عشق در تذکرۃالاولیاء و منطق‌الطیر عطار». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 9 (33): 61- 90.

زرقانی، م. و قربان صباغ، م. ر. 1395. نظریه ژانر، تهران: هرمس.

زرین کوب، ع. 1386. صدای بال سیمرغ؛ درباره زندگی و اندیشه عطار، تهران: سخن.

شفیعی کدکنی، م. 1385. موسیقی شعر، تهران: آگاه.

شیمل، آ. 1384. ابعاد عرفانی اسلام، ترجمه و توضیحات ع. گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

عطار نیشابوری، ف . 1388.تذکرۃالاولیاء، به تصحیح ر. نیکلسون و با مقدمه انتقادی م. قزوینی. تهران: انتشارات هرمس.

علیزاده، ن و آیدینلو، س. 1385. «بازشناسی مضمون حماسی- اساطیری «رویارویی پدر و پسر» در روایتی از تذکرۃالاولیاء». پژوهش‌های ادبی،  (۱۲و 13): 191- 208.

فروزانفر، ب. 1353. شرح احوال و نقد و تحلیل آثار عطار، تهران: کتابفروشی دهخدا.

قافله باشی، ا و بهروز، ز. 1386. «نقد ریخت‌شناختی حکایت‌های کشف‌المحجوب و تذکرۃالاولیاء». پژوهشهای ادبی، 5 (18): 117- 140.

مارتین، و. 1391. نظریه‌های روایت، ترجمه م. شهبا. تهران: هرمس.

میرصادقی، ج. 1367. عناصر داستان، تهران: شفا.

نزهت، ب. 1391. «ترکیب ساختاری و درونمایه‌های عرفانی مثنوی مصیبت‌نامه عطار». ادبیات عرفانی (دانشگاه الزهرا)، 7(4):  135- 159.

نویا، پ. 1373. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه ا. سعادت. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

ولک، ر. و وارن، ا. 1382. نظریه ادبیات، مترجمان ض. موحد و پ. مهاجر. تهران: علمی و فرهنگی.

Attar, F. 2000. Muslim Saints and Mystics, Episodes from the Tadhkirat al-Auliya’ (Memorial of the Saints), Translated by A. J. Arberry. OMPHALOSKEPSIS.

Doloughan, F. J. 2011. Contemporary Narrative, British Library Document Supply Centre.