تکنولوژی انضباطی و بدن برساخته در داستان‌های مدرسه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان

10.22124/naqd.2019.13751.1772

چکیده

تقابل­سازی روح و بدن و توجه به انسان به­مثابه موجودی روحانی در دستگاه فلسفی افلاطون شکل گرفت. این دوگانه­انگاری و تفکر دوشقی تا قرن بیست در بدنه فلسفه غرب جاری بود. اواخر قرن بیستم با مطالعات فیلسوف پدیدارشناس، موریس مرلوپونتی بدن و همبسته­ها و وابسته­های مفهومی- تصویری آن، نقطه کانونی پژوهش­ها و مطالعات بسیاری شد. جامعه­شناسی بدن، نظریه بدن، بدن فرهنگی و بدن گفتمانی، بدن را به­مثابه متن/ پدیده­ای فرهنگی- اجتماعی تحلیل و واکاوی می­نمایند. هر گفتمانی، بدنی متفاوت با ریخت و سلوک بدنیِ مطلوب خویش را بازنمایی و بازآفرینی می­کند. جستار حاضر از منظر جامعه­شناسی بدن و با تکیه بر اندیشه­های میشل فوکو داستان­های مدرسه را بازخوانی و تحلیل می­کند و نشان می­دهد که چگونه تکنولوژی انضباطی در داستان­های مدرسه با تکیه بر اصل رؤیت­پذیری/ سراسربینی با مهندسی ساختمان- مدرسه، نظارت سلسله­مراتبی، جزئی­ترین رفتارهای بدنی را در هر مکانی، رصد می­کند. نگاه میکروسکوپی، نقاط مقاومت دانش­آموزان را با مجازات انضباطی، پاسخ می­دهد و به این طریق، سوژه­ها را تنبیه، پایگان­مندی و قضاوت می­کند. سوژه­شدگی محصول دیگر تکنولوژی انضباطی است. مجریان انضباطی با خطاب­های حیوانی (گوساله، الاغ، سگ و غیره) بدنی حیوانی به دانش­آموزان تحمیل می­کنند. در پروسه سوژه­سازی، به­تدریج همبسته­های ریخت بدنی جدید در دانش­آموزان نقش می­بندد و آنها باور می­کنند که چون حیوانات نفهم، کودن و بی­شعورند.

کلیدواژه‌ها


آل‌احمد، ج. 1386الف. پنج داستان، تهران: دانشگاهیان.
ـــــــــــ . 1386ب. مدیر مدرسه، تهران: مجید.
افلاطون 1353. جمهوری، ترجمه م. ح. لطفی، تهران: ابن سینا.
اسمارت، ب. 1385. میشل فوکو، ترجمه ح. چاوشیان و ل. جوافشانی. تهران: اختران.
اسمیت، ف. و رایلی، ا. 1394. نظریه فرهنگی، ترجمه م. ثلاثی. تهران: علمی.
اکو، ا. 1386. «زبان، قدرت، نیرو». ترجمه ب. سیدحسینی. فصلنامه ارغنون، سال اول (1): 67-82.
بیچرانلو، ع. 1391. «تأملی در بازنمایی بدن در رسانه­ها». سوره اندیشه، (58و 59): 292-294.
بهمن­بیگی، م. 1377. اگر قره­قاچ نبود، تهران: باغ آینه.
بی­نظیر، ن. 1397. «گفتمان قدرت و سازوکارهای تکنولوژی انضباطی: مطالعه موردی، قصه­های مجید. مطالعات ادبیات کودک، (9): 21-48.
پرویزی، ر. 1357. شلوارهای وصله‌دار، تهران: جاویدان.
پهلوان، ع. 1355. تشریفات، تهران: امیرکبیر.
توانا، م. ع. و علی­پور، م. 1394. «بدن، سوژه و تکنولوژی­های خود: درس­هایی از راه­حل فوکویی برای جامعه امروز». غرب­شناسی بنیادی، (12): 1-21.
جمادی، س. 1385. زمینه و زمانه پدیدارشناسی: جستاری در زندگی و اندیشه­های هوسرل و هایدگر، تهران: ققنوس.
چوبک، ص. 1334. خیمه شب بازی، تهران: کتابخانه گوتنبرگ.
درویشیان، ع. ا. 1357. روزنامه دیواری مدرسه ما، تهران: شبگیر.
ـــــــــــ .  1358. آبشوران، تهران: یارمحمد.
ـــــــــــ . 1370. سال‌های ابری، تهران: اسپرک.
دریفوس، ه. و رابینو، پ. 1385. فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک، ترجمه ح. بشریه. تهران: نی.
دکارت، ر. 1381. «گفتار در روش درست راه بردن عقل و طلب». سیر حکمت در اروپا و رساله گفتار در روش راه بردن عقل،  ترجمه و نگارش م.ع. فروغی، تهران: زوار. 181-221.
دوایی، پ. 1377. باغ، تهران: زمینه.
ـــــــ . 1380. بازگشت یکه‌سوار، تهران: روزنه‌کار.
دو وینیمون، ف. 1395. بد­ن­آگاهی، ترجمه م. خدادادی. تهران:  ققنوس.
ذکایی، م.س. و امن­پور، م. 1392. درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن در ایران، تهران: تیسا.
راودراد، ا. و گیشنیزجانی، گ. 1396. «گونه­شناسی الگوهای بازنمایی بدن رسانه­ای کاربران ایرانی در اینستاگرام». مطالعات رسانه­های نوین، (10): 259-304.
رهبریان، م . ر.  1395. مدرسه یا قفس؛ بازتاب مدرسه در متون کهن و داستان­نویسی معاصر، تهران: علمی و فرهنگی.
سرل، ج. 1395. ساخت واقعیت اجتماعی، ترجمه م. محمدامینی. تهران: فرهنگ نشر نو.
ضیمران، م. 1381. میشل فوکو: دانش و قدرت، تهران: هرمس.
ـــــــــ . 1382. نیچه پس از هیدگر، دریدا و دلوز، تهران: هرمس.
فوکو، م. 1378. مراقبت و تنبیه، ترجمه ن. سرخوش و ا. جهاندیده، تهران: نی.
فونتانا جیوستی، گ. 1396. فوکو برای معماران. ترجمه ا. حنیف. تهران: کتاب فکر نو.
فیسک، ج. 1386. «فرهنگ و ایدئولوژی». ترجمه م. برومند. ارغنون، (20): 117-126.
کارمن، ت. 1394. مرلو-پونتی، ترجمه م. علیا. تهران: ققنوس.
کریگان، ک. 1396. جامعه­شناسی بدن: نظریه­های مدرن، پست مدرن و پساساختارگرایانه، ترجمه م. ناصری­راد. تهران: نقش و نگار.
ک‍وزن‍زه‍وی‌، د. 1380. فوکو در بوته‌ نقد، ترجمه پ. یزدانجو. تهران: مرکز.
لاوین، ت. ز. 1386. فلسفه برای همه: از سقراط تا ساتر، ترجمه پ. بابایی. تهران: نگاه.
لش، ا. 1383. جامعه‌شناسی پست‌مدرنیسم، ترجمه ش. بهیان. تهران: ققنوس.
لو بروتون، د. 1392. جامعه­شناسی بدن، ترجمه ن. فکوهی. تهران: ثالث.
لیندولم، چ. 1394. فرهنگ و هویت تاریخ، نظریه و کاربرد انسان­شناسی و روان­شناختی، ترجمه م. ثلاثی. تهران: ثالث.
مختاری، م. و رجایی، م .ص. 1395. «بازنمایی زنان در تبلیغات تجاری نشریات به ‌عنوان بستری برای شکل­گیری هویت آنها». مطالعات فرهنگ- ارتباطات، 17(35): 217-244.
مردای­کرمانی، ه. 1386. شما که غریبه نیستید، تهران: مهارت.
ــــــــــــــ . 1388. قصه‌های مجید، تهران: معین.
ـــــــــــــ . 1396. لبخند انار، تهران: معین.
مسعود، م. 1384. تفریحات شب، تهران: تلاونگ.
میلر، پ. 1382. سوژه، استیلا، قدرت، ترجمه ن. سرخوش و ا. جهاندیده، تهران: نی.
هال، ا. 1386. غرب و بقیه: گفتمان و قدرت، ترجمه م. متحد. تهران: آگه.
ـــــــــ . 1393. معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی، ترجمه ا. گل­محمدی، تهران: نی.
هیل، ج. 1396. مرلوپونتی برای معماران، ترجمه گ. صالح­کریمی. تهران: کتاب فکر نو.
یورگنسن، م. و فیلیپس، ل. 1389. نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه ه. جلیلی. تهران: نی.