غایت‌شناسی نقد و تصحیح متون

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد

10.22124/naqd.2019.10200.1440

چکیده

در یکصد سال گذشته که تصحیح متون با روش‌های جدیدتر در ایران متداول شده، شاهد تصحیح فراوان متون کهن بوده‌ایم. این تصحیحات، عموماً نوعی تقلید و کپی‌برداری روش‌شناسانه از کارهای بزرگانی مانند محمد قزوینی، ملک‌الشعرای بهار، جلال‌الدین همایی، مجتبی مینوی و چند تن دیگر از استادان بزرگ این فن بوده که در آنها به ساختار ظاهری متنِ عرضه‌شده بسنده شده‌است؛ هرچند استادان بزرگی نیز در همین دوره به توسعه و رشد این فن کمک کرده و تصحیحات برجسته‌ای انجام داده‌اند. یکی از مهم‌ترین چالش‌های تصحیح متن در ایران معاصر، بی‌توجهی به مبانی نظری دانش تصحیح متن یا متن‌پژوهی است. فقر مبانی نظری، در بیشتر موارد، تصحیح متون فارسی را در حد یک مقابله ساده و مکانیکی با صفحه‌آرایی‌های علمی‌نما تنزل داده‌است. با توجه به ضرورت گفتمان‌سازی نظری در حوزه نقد و تصحیح متون، این نوشتار به سهم خود می‌کوشد تا به بررسی، تبیین و نقد غایت‌شناسی تصحیح متون در نگاه‌های گوناگون سنتی، مدرن و پسامدرن بپردازد. همچنین ارتباط میان فهم مخاطب و تصحیح متن به عنوان اصلی فراموش‌شده در حوزه‌های تئوریک تصحیح، مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌است.

کلیدواژه‌ها


احمدی، بابک. 1370.  ساختار و تأویل متن، تهران: نشر مرکز.
بهار، م.ت. 1397. دیوان ملک‌الشعراء بهار، گردآورده م. فرخ خراسانی. به کوشش م. مجرد و ا. منصوری. تهران: هرمس.
روبینز، آر. اچ. 1395. تاریخ مختصر زبان‌شناسی، ترجمه ع.م. حق‌شناس. تهران: مرکز.
حافظ، ش.م. 1362. دیوان حافظ، به اهتمام م. قزوینی و ق. غنی. تهران: زوار.
خالقی ‌مطلق، جلال. 1390. شاهنامه از دستنویس تا متن (جستارهایی در معرفی و ارزیابی دستنویس‌های شاهنامه و روش تصحیح انتقادی متن)، تهران: میراث مکتوب.
زانولا، و. و مهدوی، م.ج. و مجرد، م. 1391. «طرح متن جامع غزلیات سنایی». جستارهای ادبی، 45(179): 135- 169.
سنایی، ا. 1388. دیوان حکیم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام م.ت. مدرس­رضوی. تهران: سنایی.
گادامر، ه.گ. 1387. «زبان به مثابه میانجی تجربه هرمنوتیکی». هرمنوتیک مدرن: گزینه جستارها، ترجمه ب. احمدی. م. مهاجر و دیگران. تهران: مرکز. 201- 237.
مجرد، م. 1396الف. سنت تصحیح متن در ایران پس از اسلام، تهران: هرمس.
ـــــــ . 1396ب. «درجستجوی متن: نقد متن‌پژوهی مدرن در ترازو». در مجموعه مقالات اولین همایش ملی نقد متون و کتب علوم انسانی، ج2. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی: 175- 189.
مستوفی، ح. 1377.  ظفرنامه به انضمام شاهنامه به تصحیح ح. مستوفی. چاپ عکسی از روی نسخه خطی مورخ 808 هجری، زیر نظر ن. پورجوادی و ن. رستگار. تهران و وین: مرکز نشر دانشگاهی و آکادمی علوم اتریش.
مک‌گن، ج. 1394. نقد متن‌پژوهی مدرن: نقدی بر نظریه‌های چاپ انتقادی متون در انگلستان و آمریکا، ترجمه س. داد. تهران: میراث مکتوب.
مولوی، ج .م. 1084ق. مثنوی معنوی به تصحیح ع. عباسی، دستنویس شماره 4675 کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
ــــــــــ .  1373. مثنوی معنوی، تصحیح ر. نیکلسون. به اهتمام ن. پورجوادی. ج1. تهران: امیرکبیر.
مینوی، م. 1351. «فردوسی ساختگی و جنون اصلاح اشعار قدما». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، (79و80): 1- 18.
ــــــــ . 1380. «نسخه‌های خطی قدیم باید ملاک تصحیح متون ادبی بشود». آینه میراث، 4(3): 89- 97.
Carlson, S. 2012. The Text of Galatians and Its History, Dissertation submitted in partial of the requirments for the degree of Doctor of Philosophy in the Graduate Program School of Duke University.
Gabler, H. W. 1993. “Textual Criticism”.In The Johns Hopkins Guide To Literary Theory & Criticism, Edited by M. Groden & M. Kreiswirth and I. Szeman. The Johns Hopkins University Press: Balrimore and London: 708- 713.
 Maas, P. 1927. TextKritik, Leipzig und Berlin: Teubner.
Sexton, J. 2006. “NT Text Criticism and Inerrancy”. TMSI, 17/1: 51- 59.
Trovato, P. 2014. Everything You Always Wanted to Know about Lachmanns Method, Foreword by Michael D. Reeve.Padova: libreriauniversitaria.it Edizioni.