تحلیل جامعه‌شناسی بدن در شاهنامه با تکیه بر پیکرینگی خاندان سام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

3 دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد

10.22124/naqd.2020.13912.1788

چکیده

بدن دارای ابعاد اجتماعی و فرهنگی است و ساختارهای اجتماعی در آن تجسد یافته‌است. پیکرینگی قهرمانان اسطوره در تاریخ اساطیری، نمایانگر جنبه‌های اجتماعی و طبقاتی بدن در دوره پیشاتاریخی است. در این جستار بنیادی- نظری، با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا و با استفاده از شیوه سندکاوی و منابع کتابخانه‌ای، بدن اسطوره‌ای در شاهنامه، با مطالعه موردی بدن خاندان سام، از منظر جامعه‌شناسی تحلیل شده و این نتایج به دست آمده‌است: 1- طبقه ارتشتاران، عمدتاً دارای بدن غیرآیینی هستند و بدن اجتماعی آنان در قالب بدن فرزندانشان تداوم می‌یابد. 2- بدن در خاندان سام، جنبه طبقاتی دارد و از دو مسیر عرفان‌گرایی و ظهور بدن بیرونی، به امورِ جامعه و جمعیت‌ها می‌پردازد. جلوه بیرونی و مادی بدن اجتماعی این خاندان، با مشارکت سام در مناسبات قدرت در پایان دوره فریدون آغاز می‌شود و 3- سه‌گانه سام، زال و رستم نمود برجسته‌ای در مناسبات اجتماعی و فرهنگی ایرانیان داشته‌اند و براساس سلوک بدنی آنان می‌توان آنان را در زمره اسطوره‌قهرمانان رستگاری دسته‌بندی کرد.

کلیدواژه‌ها


آثنایس، ن. 1386. ایرانیّات در کتاب بزم فرزانگان. برگردان و یادداشت‌ها ج. خالقی­مطلق، تهران: مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی و کانون فردوسی.
آموزگار، ژ. 1390. زبان، فرهنگ و اسطوره، تهران: معین.
اخوّت، ا. 1388. دو بدنِ شاه: تأمّلاتی درباره نشانه­شناسی بدن و قدرت، تهران: خجسته.
اسدی­طوسی، ع. 1354.  گرشاسب­نامه، به اهتمام ح. یغمایی. تهران: طهوری.
امیدسالار، م. 1381. «شاهنامه فردوسی و هویت فرهنگی محمود غزنوی». جستارهای شاهنامه‌شناسی و مباحث ادبی، تهران: بنیاد موقوفه م. افشار یزدی. 243-260.
باجلان فرّخی، م. 1388. در قلمرو انسان­شناسی؛ اسطوره و آیین،­ تهران: افکار.
بلعمی، ا. 1353. تاریخ بلعمی، به تصحیح م. بهار و م. پروین­گنابادی. ج1. تهران: زوار.
بوردیو، پ. 1390.  تمایز: نقد اجتماعی قضاوت­های ذوقی، ترجمه ح. چاوشیان. تهران: نی.
بهمدی مقدس، ن. و زرقانی،م. و یعقوبی، پ. 1395. «بررسی جنسیت در شعر کودک و نوجوان از منظر جامعه‌شناسی بدن»، در نقد و نظریه ادبی، 1(2): 105-123.
پرهام، ب. 1381. «مبانی و کارکردهای شهریاری در شاهنامه و اهمیت آنها در سنجش فرد سیاسی در ایران».  تن پهلوان و روان خردمند،ش. مسکوب. تهران: طرح نو. 120-148.
تقی­زاده، ح. 1389. «فردوسی و شاهنامه». هزاره فردوسی،زیر نظر م. محقق. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران-دانشگاه مک­گیل.
جواهری، ف. 1387. «بدن و دلالت­های فرهنگی و اجتماعی آن».  نامه پژوهش فرهنگی، 1(9): 37-80.
حسن­زاده، ع. 1391. «بدن و قدرت». گفتمان­های انسان‌شناختی؛ از نظریه تا میدان، ­ن. فکوهی. تهران: علم. 188-208.
خالقی­مطلق، ج. 1390. «رستم». فردوسی و شاهنامه­سرایی: برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی،به سرپرستی ا. سعادت. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی: 487-515.
دادگی، ف. 1390. بندهش، گزارنده: م. بهار. تهران: توس.
دینوری، ا. 1365. اخبارالطّوال،ترجمه م. مهدوی­دامغانی. تهران: نی.
ذکایی، س و امن­پور، م. 1393. درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن در ایران، تهران: تیسا.
زرقانی، م. و دیگران. 1398. تاریخ بدن در ادبیات، تهران: سخن.
زرین­کوب، ع. 1382. ­با کاروان حله، تهران: علمی.
سرکاراتی، ب. 1393. سایه‌های شکارشده، تهران: طهوری.
شاردن، ژ. 1366. سیاحت­نامه شاردن، ترجمه م. عباسی. ج 4. تهران: امیرکبیر.
ضیاءالدینی دشتخاکی، ع. 1395. «مردم­شناسی شاهنامه: پیوندهای برون‌متنی شاهنامه فردوسی با مفهوم مرگ و آیین تدفین در فرهنگِ ایرانی».  مردم و فرهنگ؛ فصلنامه تخصصی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 4(1):  115-131.
فردوسی، ا. 1396. شاهنامه، به کوشش ج. خالقی­مطلق. با مقدمه ا. یارشاطر. تهران: مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی.
فکوهی، ن. 1391. گفتمان­های انسان­شناختی؛ از نظریه تا میدان، تهران: علم.
کارنوی، آ. 1383. اساطیر ایرانی، ترجمه ا. طباطبایی، تهران: علمی و فرهنگی.
کامیاب، م. و یعقوبی جنبه‌سرایی، پ. 1397. «هویت، فردیت و نمایش امر بدنی در داستان­های یکی بود و یکی نبود جمالزاده». جستارهای زبانی، (46): 1-32.
کریستن­سن، آ. 1372. ایران در زمان ساسانیان، ترجمه ر. یاسمی. تهران: دنیای کتاب.
کویاجی، ج. 1388. بنیادهای اسطوره و حماسه ایران: شانزده گفتار در اسطوره-شناسی و حماسه پژوهیِ سنجشی، گزارش و ویرایش ج. دوستخواه. تهران: آگه.
گرنفل، م. 1393. مفاهیم کلیدی پیر بوردیو، ترجمه م.م. لبیبی. تهران: افکار.
گیرشمن، ر. 1382. تاریخ ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه م. بهفروزی. تهران: جامی.
 لوبروتون، د. 1392. جامعه­شناسی بدن، ترجمه ن. فکوهی. تهران: ثالث.
لوپز، خ. و اسکات، ج. 1391. ساختار اجتماعی، ترجمه ی. صفاری. تهران: آشیان.
مختاری، م. 1393. اسطوره زال: تبلور تضاد و وحدت در اسطوره ملی، تهران: توس.
واحددوست، م. 1381. رویکردهای علمی به اسطوره­شناسی، تهران: سروش.
ـــــــــــــ . 1387. نهادینه­های اساطیری در شاهنامه فردوسی، تهران: سروش.
وکیلی، ش. 1389. نظریه قدرت، تهران: شورآفرین.
یزدخواستی، ب 1387. «مفهوم بدن در اندیشه فلسفی مرلوپنتی و چالش­های نظری در قرائت جامعه­شناسی بدن». نشریه معرفت، (126): 129-140.
Bourdieu, P. 1977. Outline of a Theory of Practice,Cambridge: Cambridge university press.
Featherstone, M. 2001. “The Body in Consumer Society”. Sociology and Politics of Health: A Reader, by M. Purdy & D. Banks. New York: Rutledge.
Gordon, M. 1990. Oxford Concise Dictionary of Sociology, Oxford: oxford university press.
Turner, B. 1994. Regulating Bodies: Essays in Medical Sociology, London: Rutledge.