سازوکار ترجمه‌ها در غرابت‌زدایی از گفتمان نقد و نظریه ادبی با تمرکز بر ارتباط «لحن»، «صدا» و «قدرت»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان

10.22124/naqd.2020.13215.1726

چکیده

مقاله پیشِ­رو قصد دارد به بررسی میزان تأثیرگذاری ترجمه­ها در بیگانه­نمایی گفتمان نقد و نظریه ادبی در ایران بپردازد. نظریه­های جدید ادبی در ایران گاه با مخالفت­هایی رو­به­رو بوده­اند. این نظریه­ها گاه به بیگانگی با سنت نقد ادبی ما و گاهی به نامفهومی و پیچیدگی متهم شده­اند. جدا از دشواریِ بنیادین نظریه­های ادبی و پیش­زمینه­هایی که دانستن­شان باز هم فهم نظریه­ها را دشوارتر می­کند، به ­نظر می­رسد گاهی ترجمه­ها در دامن­زدن به پیچیدگی­ و دشواری این نظریه­ها سهیم بوده­اند. «لحنِ ترجمه» به­ عنوان یکی از عناصر اساسی ترجمه، همواره برای نظریه­پردازان و منتقدان این حوزه اهمیت داشته­است. این گروه برآنند که مترجمان گاه با انحراف از لحنِ متن مبدأ و فراتر بردن سطح آن از سطح فهم عموم مخاطبان، می­توانند در انحصاری کردن و خصوصی­سازیِ یک حوزه دانشی نقش مهمی ایفا کنند و بدین طریق بر اقتدار گفتمان آن حوزه بیفزایند. در این مقاله با ارائه نمونه­هایی از ترجمه­های مربوط به نظریه­های ادبی کوشیده­ایم نشان­دهیم که انحراف از لحنِ متنِ مبدأ (از طریق افراط در سره­گرایی، کهن­گرایی یا عربی­گرایی) چگونه می­تواند به ابزار تفوّق گفتمانی، اعمال قدرت بر مخاطبان و مقهورسازی ایشان تبدیل شود

کلیدواژه‌ها


آقاگل­زاده، ف. و فیروزیان، آ. 1395. «بررسی بازنمایی ایدئولوژی در متون ترجمه­شده سیاسی در چارچوب تحلیل گفتمان». مجله زبان­شناسی و گویش­های خراسان، (14):  25- 49.
آلن، گ. 1397. بینامتنیت، ترجمه پ. یزدانجو. تهران: مرکز.
احمدبن­فارس، ا. 1404. معجم مقاییس اللغه، المجلد الثالث. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
احمدی، م.ر. و حقیقت­منش، ح. 1392. «رعایت لحن در ترجمه فارسی اشعار ژاک پرور». بوطیقا، (1)3: 43- 56.
اریس، آ. و هاشمی، م.ر. 1393. «بررسی ترجمه اخبار سیاسی با رویکرد تحلیل گفتمان». مجموعه مقالات سومین همایش ملی تحلیل گفتمان، تهران: نویسه پارسی. 65-78.
استاک­ول، پ. 1393. درآمدی بر شعرشناسی شناختی، ترجمه ل. صادقی. تهران: مروارید.
اسکولز، ر. 1383. ساختارگرایی در ادبیات، ترجمه ف. طاهری. تهران: آگه.
اسون، پ. 1386. واژگان فروید، ترجمه ک. موللی. تهران: نی.
اشمیتس، ت. 1389. نظریه ادبی جدید و ادبیات کلاسیک، ترجمه ح. صبوری و ص. علیون خواجه­دیزج. تبریز: دانشگاه تبریز.
امامی، ک. 1346. «مسئله لحن در ترجمه (از زاغ فرنگی بلبل پارسی­گو نسازید)»،  اندیشه و هنر، 5(10): 1528- 1534.
امن­خانی، ع. 1391. «آسیب­شناسی کاربرد نظریه­های ادبی در تحقیقات معاصر». فصلنامه پژوهش‌های ادبی، 36(9): 51- 75.
امیرشجاعی، آ. و قریشی، م.ح. 1395. «بررسی تغییر ایدئولوژی در ترجمه براساس تحلیل گفتمان». زبان­پژوهی دانشگاه الزهرا،  19(8):  7- 23.
ایوتادیه، ژ. 1378. نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمه م. نونهالی. تهران: نیلوفر.
ایرنا. 1397. «هفتمین همایش ملی نقد و نظریه­ادبی در دانشگاه امام (ره) برگزار شد»، بازیابی در آدرس: www.irna.ir/news/8312407/ .
بدیو، آ. 1394. در باب بکت، ترجمه ا. حسینی. تهران: بوتیمار.
برمان، آ. 1391. ترجمه و جزءِ کلمه (یا بیتوته در دوردست). ترجمه ف. عشقی. تهران: قطره.
بوشهری­پور، ه. 1363. «ترجمه­ای نامفهوم از کتاب کانت». نشر دانش، 6(4): 50- 52.
بهروزی 1389. نک. ژیژک (1389).
پرهام، ب. 1378. باهم‌نگری و یکتانگری، تهران: آگاه.
تاجیک 1382. نک. ساراپ (1382).
تودوروف، ت. 1385. نظریه ادبیات، ترجمه ع. طاهایی. تهران: اختران.
توروپ، پ. 1390. «ترجمه کردن و ترجمه به مثابه فرهنگ»، ترجمه گ. سعیدنیا. نشانه‌شناسی فرهنگی، به کوشش ف. سجودی. تهران: علم. 201-220.
حسن­لی، ک. 1391. «گزارش نشست تخصصی ادبیات فارسی و میراث­های تمدنی». کتاب­ماه ادبیات، سال ششم(61): 109- 113.
حق­شناس، ع.م. و دیگران. 1383. فرهنگ معاصر هزاره، تهران: فرهنگ معاصر.
حقیقی. 1396الف. نک. هارت و نگری (1396).
ـــــــ . 1396ب. نک. دلوز (1396).
خانجان، ع. و میرزا، ز. 1386. «بازنمود ایدئولوژی و قدرت در ترجمه»، مطالعات ترجمه، 12(3): 7-28.
خانجان، ع.ر. 1390. «پیشنهاد الگویی برای تحلیل انتقادی ترجمه». فصلنامه مطالعات زبان و ترجمه، (2): 93- 129.
خاتمی، ا. 1397. «جریان ادبیات امروز راه به جایی نمی­برد». برگرفته از ایبنا https://bit.ly/32eZcMq.
خزاعی­فر، ع. 1396. «چهار نوع ترجمه». فصلنامه مترجم، (61): 3- 11.
ــــــــــ . 1384. «نظریه ترجمه، دیروز و امروز». نامه فرهنگستان،  (28): 69-79.
خندان. 1398. نک. هالینگزورث (1398).
دلوز، ژ. 1396. «افلاتون و وانموده». ترجمه م. حقیقی. سرگشتگی نشانه­ها، تهران: مرکز.
ریکور، پ. 1386. درباره ترجمه، ترجمه م. بحرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
ــــــــــ . 1383. زمان و حکایت، ترجمه م. نونهالی، تهران: گام نو.
ژیژک، ا. 1389.  عینیت ایدئولوژی، ترجمه ع. بهروزی. تهران: طرح نو.
ساراپ، م. 1382. پساساختارگرایی و پسامدرنیسم، ترجمه م.ر. تاجیک. تهران: نی.
سعیدی، م. و معاذاللهی، پ. 1396. سنت ترجمه در عصر ایلخانان و تیموریان، تهران: قطره.
شعیری، ح.ر. 1397. نشانه­معناشناسی دیداری، تهران: سخن.
صادقی. 1393. نک. استاک­ول (1393).
صافی. 1391. نک. یان (1391).
ــــــ . 1393. نک. هرمن (1393).
صفوی، ک. 1380. هفت­ گفتار درباره ترجمه، تهران: مرکز.
صلح­جو، ع. 1383. گفتمان و ترجمه، تهران: مرکز.
ضیمران، م. 1382. درآمدی بر نشانه­شناسی هنر، تهران: قصه.
طاهایی. 1385. نک. تودوروف (1385).
طاهری. 1383. نک. اسکولز (1383).
عمارتی­مقدم، د. 1396. «از اپوخه تا نوآوری­های شاعرانه».  نقد ادبی، 38(10): 171- 212.
فتوحی، م. 1395. «متون کهن و نظریه ادبی مدرن». نقد ادبی، 33(9): 7-19.
فرحزاد، ف. 1386. «نقد ترجمه». مجله بخارا، (62): 420 - 424.
فردید، ا. 1387. دیدار فرهی و فتوحات آخرالزمان، گردآوری م. مددپور. مؤسسه فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر.
فولادوند، ع. 1389. «اهمیت لحن در ترجمه-گفتگو با عزت اله فولادوند»، برگرفته از http://translatology.mihanblog.com/post/75
قبادی، ح. ع. 1391.«گزارش نشست تخصصی ادبیات فارسی و میراث­های تمدنی». کتاب ماه ادبیات، سال ششم(61): 109- 113.
غلامحسین­زاده، غ.ح. 1391. «گزارش ششمین همایش ملی پژوهش­های ادبی» برگرفته از  https://bit.ly/342XcIN.pdf: 1-8.
گنتزلر، ا. 1380. نظریه­های ترجمه در عصر حاضر، ترجمه ع. صلح­جو، تهران: هرمس.
گنتزلر، ا و تیموکزکو، م. 1394. ترجمه و قدرت، ترجمه م. کریمی ­بهبهانی. تهران: قطره.
گیرو، پ. 1383. نشانه­شناسی، ترجمه محمد نبوی. تهران: آگه.
لوتمان، ی. 1390. «درباره سپهر نشانه­ای». ترجمه ف. کاکه­خانی. نشانه­شناسی فرهنگی، به کوشش ف. سجودی. تهران: علم. 221-257.
مکاریک، ای. 1383. دانش‌نامه نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمه م. مهاجر و م. نبوی. تهران: آگه.
مهاجر و نبوی. 1383. نک. مکاریک (1383).
نبوی. 1383. نک. گیرو (1383).
نجفی، ص. 1398. «در باب کدام بکت؟ به روایت کدام بدیو؟». روزنامه شرق، (3441). انتشار برخط برگرفته از https://bit.ly/348gufE .
نجومیان، ا.ع. 1396. نشانه­شناسی (مقالات کلیدی)، تهران: مروارید.
نصرالله منشی. 1382. کلیله و دمنه، تصحیح م. مینوی. تهران: امیرکبیر.
نونهالی 1378. نک. ایوتادیه (1378).
ــــــــ . 1383. نک. ریکور (1383).
هارت، م. و نگری، آ. 1396. «کار دیونوسوس». ترجمه م. حقیقی. سرگشتگی نشانه­ها، تهران: مرکز.
هالینگزورث، چ. 1398. پدیدارشناسی مارتین هیدگر و علوم شناختی، ترجمه ر. خندان. آبادان: پرسش.
هجویری، ا. 1387. کشف­المحجوب، تصحیح م. عابدی. تهران: سروش.
هرمن، د. 1393. عناصر بنیادین در روایت، ترجمه ح. صافی. تهران: نی.
یزدانجو. 1397.  نک. آلن (1397).
یان، م. 1391. «روایت­شناسی شناختی». دانشنامه روایت­شناسی، ترجمه ح. صافی. تهران: علم.
Bakhtin, M. 1996. The Dialogic Imagination: Four Essays,M. Holquist (ed.). Austin: University of Texas Press.
Baldick, C. 2001. The concise Oxford dictionary of literary terms. Oxford: Oxford University Press.
Barnstone, W. 1993. The poetics of translation: history, theory, practice, New Haven: Yale University Press.
Benjamin, W. 2002. "The Task of the Translator". Walter Benjamin (Selected Writings), Vol.1. M. Bullock and M. W. Jennings (eds.). Cambridge: Harvard University Press.
Dryden, J. 1987. The Works of Virgil in English. Vol.5. W. Frost & V. A Dearing (eds.). Berkeley & Los Angeles: University of California Press.
________ .2015. Preface to Sylvae. retrieved from
 https://www.bartleby.com/204/180.html
Hacker D. & Sommers N. 2014. The Bedford Handbook. NewYork, Boston: Bedford/St. Martin's.
Hatim, B & I. Mason. 1993. Discourse and the Translator, New York: Longman.
______________ . 1997. The Translator as Communicator, London: Routledge.
Hatim, B. & Munday, J. 2004. Translation: An advanced resource book, Abingdon: Routledge.
Herman, D. 2009. Basic Elements of Narrative. Sussex: Wiley.
Hermans, T. 1996. "The translator’s voice in translated narrative". International Journal of Translation Studies. 8(1): 23-48.
Holman, C. H. 1985. A Handbook to Literature, Indianapolice: Bobbs_Merill Education Pub.
House, J 1989. "Translation Quality Assessment". Reading in Translation Theory. A. Chesterman (ed.). Helsinki: Oy Finn Lectura Ab: 157-161.
Manser M. H. (ed.). 1996. Macmillan Student's Dictionary. London: Macmillan.
Munday, J. 2001. Introducing Translation Studies: Theories and Applications. New York: Routledge.
Newmark, P. 1981. Approaches to Translation. Oxford, New York: Pergam.
Nida, E & C. R. Taber. 1969. The Theory and Practice of Translation. Leiden: Brill.
Reiss, K. 2000. Translation Criticism, the Potential and Limitations, Trans. By E. F. Rhodes. New York: American Bible Society.
Ricoeur, P. 2006. On Translation, Trans. by E. Brennan. London & New York: Routledge.
Schleiermacher, F. 2006. retrieved from
 http://users.unimi.it/dililefi/costazza/programmi/2006-07/Schleiermacher.pdf.
Segers, RT. 2000. "The Cultural Turn: The Importance of the Concept "Cultural Identity"". In Under Construction: Links for the Site of Literary Theory (Essays in Honour of Hendrik van Gorp), Leuven: Leuven University Press.
Snell-Hornby, M. 1988. Translation Studies: An Integrated Approach. Amsterdam- Philadelphia: J. Benjamins.
Szymańska, K. 1916. "How Translations Function: Illusion and Disillusion". Rereading Schleiermacher: Translation, Cognition and Culture,Seruya & Teresa & Justo & José Miranda (eds.). London:Springer.
Tomkins, S. 1987. "Script Theory". The Emergence of Personality, J. Arnoff & A. I. Rabin, and R. A. Zucker (eds.). New York: Springer Publishing Company: 147–216.
Urbom. R. (Ed.) 2005. Oxford American Wordpower Dictionary, Oxford: Oxford University Press.
Venuti, L. 1995. The Translator's Invisibility: A History of Translation, London & New York: Routledge.
_______. 1998. The Scandals of Translation: Towards an Ethics of Difference, London & New York: Routledge.
_______ . 2001. "Strategies of Translation". In Routledge Encyclopedia of Translation Studies, M. Baker & G. Saldanha (eds.). 2nd ed. London and New York: Routledge: 240-244.
 Wedgwood, H. 1872. A Dictionary of English Etymology. London: Trübner.
Žižek, S. 2008. The Sublime Object of Ideology, London: Verso.