پایه‌های گزیده‌خوانی از داستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

به باور بعضی روان­شناسان شناخت­نگر، بنیان فهم و ادراک آدمی بر نیروی ساده­سازی و سامان­دهی، یا به­اصطلاح بر «پراگنانزِ» دریافت­های تازه در طرحواره‌ها، یادآیندها و قالب‌های پیش­ساخته استوار است. چنین سازوکارهایی را روان­شناسان، در چارچوب نظریه «گشتالت» تبیین کرده­اند. بنا بر روان­شناسی گشتالت، خوانش داستان نیز، خواه ساده باشد یا نقادانه، بسان هرگونه فرایند واریخت­سازی یا قلبِ معرفت­شناختی، محصول تأمل و تعمق در بخش­هایی از متن به بهای ناخوانده­گرفتن بخش­های دیگر است. به ­طور طبیعی، هیچ خوانشی نیست که همه جزئیات متن را در بر گیرد، زیرا این جزئیات تمامی ندارد. خواننده خود به­تجربه می­داند که خوانشِ بالسَویه همه جزئیات متن، اگر بسیار دور از روند عادی فهم نباشد، دست­کم مقرون به صرفه او نیست. در پی همین صرفه­جویی است که هم خوانش عادی متن و هم تحلیل نقادانه آن به عملی تقلیل­گرایانه بدل می­شود؛ یعنی در جریان خوانش، عملاً از معانی بالقوه متن کاسته می­شود. البته دامنه متصرفات مُجاز خواننده در مضامین داستان نه چندان بی­کران است که در نخستین نگاه به نظر می­رسد، و نه چندان تنگ که معمولاً از سوی بیشتر منتقدان تجویز می­شود. در این میان، دامنه برداشت­های خواننده را نوعی سنت داستان­نویسی و عرفِ داستان­خوانی در دایره‌ای هرچند گسترده مهار می­کند. در مقاله حاضر، از منظر مطالعات هرمنوتیکی به معرفی و بررسی پاره­ای از این پیش­دانسته­های مشترک میان خوانندگان داستان فارسی خواهیم پرداخت.

کلیدواژه‌ها


آلوت، م. 1368.  رمان به روایت رمان­نویسان، ترجمه ع .م. حق­شناس. تهران: مرکز.

اسکیلاس، ا. 1387.  درآمدی بر فلسفه و ادبیات، ترجمه م. نادری دره­شوری، تهران: اختران.

ایوبی، م. 1387. صورتک­های تسلیم،تهران: افراز.

تودوروف، ت. 1388. بوطیقای نثر: پژوهش­هایی نو درباره حکایت، تهران: نی.

خسروی، ا. 1387. «رؤیا یا کابوس». در مجموعه‌داستان کتاب ویران،تهران: چشمه.

دهخدا، ع. 1385. چرند­پرند، به­کوشش ع. شاهری لنگرودی. تهران: گهبد.

شاملو، ا. 1393. روزنامه سفر میمنت­اثر به ایالات متفرقه امریغ، تهران: مازیار.

شرفی خبوشان، م. 1395. بی­کتابی، تهران: مؤسسه فرهنگی­هنری شهرستان ادب.

شجاعی، م. 1388. دموکراسی یا دموقراضه، تهران: کتاب نیستان.

شهسواری، م. 1395. حرکت در مه: چگونه مثل یک نویسنده فکر کنیم، تهران: چشمه.

ـــــــــــ . 1386.  «آمرزش». در مجموعه­داستان تقدیم به چند داستان کوتاه، تهران: افق.

عبدی­پور، ا. 1387. «بِلَکی»، مجله فرهنگی رودکی، (23):  39-47.

فاضلی، ن. 1393. فرهنگ و دانشگاه: منظرهای انسان­شناسی و مطالعات فرهنگی. تهران: ثالث.

فقیه ملک­مرزبان، ن 1395. «احساس خواندن در تعامل با متون هنرمندانه». مجموعه ­مقالات نخستین همایش ملی خواندن،به کوشش م. حسینی. تهران: چاپار. 103-116.

قویمی، م. 1385. «در آستانه متن». مجله پژوهش زبان­های خارجی، 12(33):  115-132.

کینگ، ا. 1395.  از نوشتن. ترجمه ش. صفوی. تهران: میلکان.

لیکاف، ج. 1392. دموکرات­ها! سخنگوی جمهوری­خواهان نباشید! ترجمه م. عسگری. تهران: ثالث.

محسنی، س. 1395.  نهنگی که یونس را خورد هنوز زنده است، تهران: چشمه.

مدینا، خ. 1389. زبان: مفاهیم بنیادی در فلسفه، ترجمه م. کریمی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

هدایت، ص. 1383. داش­آکل، اصفهان: انتشارات صادق هدایت.

هرش، ا. 1395. اعتبار در تفسیر، ترجمه م. ح. مختاری، تهران: حکمت.

یادعلی، ی. 1395.  آداب دنیا، تهران: چشمه.

 

Bamberg, M. 2005. “Narrative Discourse and Identities”. InNarratology beyond Criticism,J. C. Meister (ed.). Berlin and New York: Walter de Gruyter.

Barthes, R. 1974 [1970]. S/Z: An Essay, trans. R. Miller. New York: Hill & Wang.