بازتولید مناسبات سلطه در رمان شوهرآهوخانم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

چکیده

رمان شوهر آهوخانم به عنوان یکی از نخستین آثار فمینیستی در گفتمان ادبیات داستانی معاصر مقبولیت یافته­است. در مقاله حاضر با توجه به مفهوم «ایدئولوژی» نزدیک به خوانش­های مارکسیستی، رمان پیش‌گفته مورد واکاوی قرار گرفته­است. نتایج حاصل از دریافت و تشریح این اثر بیانگر این مسأله است که داستان صرفنظر از لایه بیرونی که سعی در نمایش و القای نوعی فمینیسم پیشرو دارد، در لایه‌های زیرین متأثر از مردسالاری به عنوان یک ساختار کلان اجتماعی و در تحلیل نهایی ابزاری­ است ایدئولوژیک در دست این نهاد مسلط برای تکرار و بازتولید منطق سلطه. کنش­های آهوخانم به عنوان قهرمان داستان و شکل‌دهنده بن‌مایه فمینیسم در داستان، به‌گونه­ای پیش رفته‌است که کمترین تنش و اصطکاک با ارزش­های نظام مردسالار ایجاد کند؛ در حقیقت مردسالاری به عنوان نیروی پیش‌برنده متن در یک سناریوی هوشمندانه و دقیق، ضمن کتمان روابط سلطه، این متن را به‌گونه­ای هدایت کرده­است که پشتیبانی از قهرمان اصلی داستان که در واقع امر، قهرمانی پوشالین بیش نیست در تحلیل و جمع­بندی منتقدین، با نوعی سوءبرداشت، به قرائت­های فمینیستی منجر شده‌است. اما در این نوشتار با برملا شدن کارکرد ایدئولوژی سویه پنهان متن آشکار شده‌است که ناظر بر استمرار سلطه مردسالاری است.

کلیدواژه‌ها


کتاب مقدس: عهد عتیق و عهد جدید، 1380.ترجمه ف. همدانی، و. گلن و ه. مرتن. تهران: اساطیر.
آبراهامیان، ی. 1380.  ایران بین دو انقلاب، ترجمه ا. گل‌محمدی و م.ا.  فتاحی، تهران: نی.
آلتوسر، ل. 1387. ایدئولوژی و ساز و برگ‌های ایدئولوژیک دولت، ترجمه ر. صدرآرا، تهران: نشر چشمه.
اباذری، آ. 1383. «چگونه زنان در جامعه مردسالار مسخ می‌شوند؟». فصل زنان (مجموعه آرا و دیدگاه‌های فمینیستی)، جلد چهارم، تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
اباذری، ی؛ امیری، ن. 1384. «بازخوانی رمان شوهر آهوخانم». فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 4(1): 55-78.
احمدی، ب. 1391. واژه‌نامه فلسفی مارکس، تهران: مرکز.
استریناتی، د. 1388.  مقدمه‌ای بر نظریه‌های فرهنگ عامه، ترجمه ث. پاک‌نظر، تهران: گام نو.
استعلامی، م. 2535.  ادبیات دوره بیداری و معاصر،  تهران: انتشارات دانشگاه سپاهیان انقلاب.
افغانی، ع. 1388. شوهرآهوخانم، تهران: دنیای دانش.
ایگلتون، ت . 1383. مارکسیسم و نقد ادبی، ترجمه ا. معصومی، تهران: نشر دیگر.
ـــــــــ . 1388. پیش‌درآمدی بر نظریه ادبی، ترجمه ع. مخبر، تهران: مرکز.
باقری، خ. 1382. مبانی فلسفی فمینیسم، تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی.
برتنس، ی. 1391. مبانی نظریه ‌ادبی، ترجمه م.ر. ابوالقاسمی، تهران: نشرماهی.
بشلر، ژ. 1370. ایدئولوژی چیست؟ نقدی بر ایدئولوژی‌های غربی، ترجمه ع. اسدی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
پرهام، س. 1340. «شوهر آهوخانم»، راهنمای کتاب، 10(4): ٩٧١.
تاج بخش، پ؛ قاسمی‌پور، س. 1393. «بررسی داستان بچه مردم جلال آل احمد بر مبنای نظریه ایدئولوژی آلتوسر». نشریه ادب و زبان دانشکده علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، 35(17): 88-99.
تانگ، ر. 1387.  نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی، ترجمه م. نجم عراقی، تهران: نی.
توکلی مقدم، ص. 1383. «جامعه‌شناسی رمان معاصر فارسی (شوهرآهوخانم همسایه‌ها، جای خالی سلوچ)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت معلم تهران.
جلالی پندری، ی. 1387. مقدمه‌ای بر زنان در داستان، تهران: مروارید.
حسنی رنجبر، ا. و نجفی عرب، م. 1392. «زبان و جنسیت در رمان شوهر آهوخانم». فصلنامه مطالعات نقد ادبی (پژوهش ادبی)، 30: 17-1.
حسین‌زاده، آ. 1383. زن آرمانی، زن فتانه: بررسی تطبیقی جایگاه زن در ادبیات فارسی، تهران: قطره.
حسینی، م. 1388. «رمزپردازی زن در ادب عرفانی»، زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان). 1: 29-45.
دستغیب، ع.1383. کالبدشکافی رمان فارسی، تهران: سوره مهر.
دوبوار، س.1380. جنس دوم، ترجمه ق. صنعوی، ج1. تهران: توس.
ریتزر، ج. 1389. نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمه م. ثلاثی، تهران: علمی.
سپانلو، م. 1366. نویسندگان پیشرو ایران از مشروطیت تا 1350، تهران: نگاه.
ستاری، ج. 1375. سیمای زن در فرهنگ ایرانی، تهران: مرکز.
سراج (دسپ)، ع. 1388. «تحلیل گفتمان غالب در رمان‌های سیمین دانشور (سووشون، جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
شهری، ب. 1391. «پیوندهای میان استعاره و ایدئولوژی». فصلنامه نقد ادبی، 19(5): 76-59.
صادقی، ا. 1387. «پدرسالاری در بامداد خمار (با تکیه بر نظریات آلتوسر)». مجله پژوهش‌های زبان خارجی، 46: 85-100.
عسگری ‌حسنکلو، ع. 1384. «نقد جامعه‌شناسی رمان فارسی»، رساله دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
فرتر، ل. 1387. لویی آلتوسر، ترجمه ا. احمدی آریان، تهران: مرکز.
فرکلاف، ن. 1389.  تحلیل انتقادی گفتمان، مترجمان: ف. شایسته‌پیران و دیگران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
فوکو، م. 1384. مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه س. جهاندیده، تهران: نی.
کازرونی، ج. 1373. نقد شوهر آهوخانم: تلخیص و نقد و بررسی تشریحی شوهرآهوخانم، تهران: سهیل.
قاسمی، م؛ جلالی پندری، ی. 1394. «بررسی تیپ شخصیتی شخصیت‌های رمان شوهرآهوخانم». ادبیات پارسی معاصر، 1: 85-124.
قربان صباغ، م. 1390. «فراتر از تمثیل: بررسی مفهوم ایدئولوژی در انتری که لوتی‌اش مرده بود». فصلنامه مطالعات زبان و ترجمه، 4: 14-2.
کامشاد، ح. 1384. پایه‌گذاران نثر جدید فارسی، تهران: نی.
کوچکی، ز. 1389. «بررسی سیمای زن در رمان شوهر آهوخانم». اندیشه‌های ادبی، 6: 85-110.
کهدویی، م؛ شیروانی، م. 1388. «شخصیت‌پردازی قهرمان زن در رمان‌های شوهرآهوخانم و سووشون». نامه پارسی، 48و49: 71-86.
گرین، و. 1385. مبانی نقد ادبی، ترجمه ف. طاهری، تهران: نیلوفر.
گیدنز، آ. 1384. جامعه‌شناسی، ترجمه م. صبوری، تهران: نی.
مروی، ب. 1391. «مقایسه زبان مردانه و زنانه در رمان‌های شوهر آهوخانم و شب‌های تهران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی تهران.
مک‌دانل، د. 1380. مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان، ترجمه ح.ع. نوذری، تهران: نشر فرهنگ گفتمان.
موسی طاحون، ح. 1391. «بررسی تطبیقی نقش زن در چهار رمان معاصر ایران و مصر (شوهر آهوخانم، سووشون، الثلاثیه، الباب المفتوح)». رساله دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
میرصادقی، ج. 1382. داستان‌نویس‌های نام‌آور معاصر ایران، تهران: اشاره.
میرعابدینی، ح. 1380. صدسال داستان‌نویسی ایران، تهران: نشر چشمه.
میلز، س. 1389. میشل فوکو، ترجمه د. نوری، تهران: نشر مرکز.
میلنر، آ؛ براویت، ج. 1387. درآمدی بر نظریه فرهنگی معاصر، ترجمه ج. محمدی، تهران: ققنوس.
نیچه، ف. 1375. فراسوی نیک و بد، ترجمه د. آشوری، تهران: خوارزمی.
یورگنسن، م؛ فیلیپس، و. 1389. نظریه و روش تحلیل گفتمان، ترجمه ه. جلیلی. تهران: نی.
یونگ، ک. 1382. تحلیل رؤیا، ترجمه ر. رضایی، تهران: افکار.
Malplas, S. & Wake, P. (Eds.). 2006. The Routledge companion to criticaltheory, London: Routledge.
Marx, K. & Engles, F. 1977. Selected works, Vol.1. Moscow: Progress Publishers.