تقابل ایدئولوژیک شاملو با گفتمان غالب در شعر «با چشم‌ها»

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

2 دانشیار زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

10.22124/naqd.2024.24086.2445

چکیده

موضوع این مطالعه، بررسی شعر «با چشم‌ها» بر اساس نظریّۀ تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف و هدف آن تحلیل ابعاد ایدئولوژیک شعر و ایدئولوژی شاملو دررابطه‌با ساختارهاست. مسئلۀ تحقیق، مختصّات درون‌متنی و برون‌متنی تصاویر، متغیّرهای خرد و کلان تأثیرگذار بر تصاویر و رابطۀ متن و تولیدکنندۀ آن با جامعه است. روش‌ تحقیق با استناد به نظریّۀ فرکلاف طرّاحی شد و با توجّه به ایدئولوژی، ابعاد بلاغی-زبانی تصاویر در سطح «توصیف»، بافت موقعیّتی تصاویر در سطح «تفسیر» و رابطۀ ساختار با تصاویر در سطح «تبیین» تحلیل شد. بر اساس نتایج، با تحلیل بلاغی، عناصر تصویرساز شعر و ارزش بلاغی تصاویر و با تحلیل زبانی، ارزش‌های زبانی متن آشکار شد. بافت موقعیّتی تصاویر شامل بافت متنی، مشارکان فرایند، پرکتیس‌های گفتمانی و بینامتنیّت است. مهم‌ترین عامل ساختاری تصاویر، اوضاع سیاسی-اجتماعی و اقتصادی جامعه است. کارکرد ایدئولوژیک تصاویر، «غیرطبیعی‌سازی وضعیّت جامعه و مشروعیّت‌زدایی از گفتمان انقلاب سفید» و «طبیعی‌سازی و مشروع‌سازی گفتمان جایگزین» است. شعر صحنۀ تقابل ایدئولوژی روشن‌فکری مخالف با ایدئولوژی رسمی غالب است. کنش ایدئولوژیک شاملو نوعی خلّاقیّت ایدئولوژیک مبنی بر استفاده از گفتمان رسمی برای نقد و تخریب ایدئولوژی آن و هدف او جایگزین‌سازی و هژمون‌سازی ایدئولوژی خود است، ولی به دلیل هژمونی گفتمان غالب و فراوانی مشارکان آن موفّق نمی‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Shamlou's ideological confrontation with the dominant discourse in the poem "Ba Cheshmha"

نویسندگان [English]

  • Moradali Saadat Shoa 1
  • Seyyed Javad Mortezaei 2
1 PhD student in Persian language and literature, Dr. Ali Shariati School of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Faculty Member (Associate Professor) Department of Persian Language and Literature, Dr. Ali Shariati Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

The subject of this study is to examine the poem "Ba Cheshmha" based on Norman Fairclough's theory of critical discourse analysis and its purpose is to analyze the ideological dimensions of the poem and Shamlou's ideology in relation to the structures. The research problem is the intratextual and extratextual coordinates of the images, micro and macro variables affecting the images and the relationship between the text and its producer with the society. The research method was designed based on Fairclough's theory, and considering the ideology, the rhetorical-linguistic dimensions of the images at the level of "description", the situational context of the images at the level of "interpretation" and the relationship between the structure and the images at the level "Explanation" was analyzed. Based on the results, with the rhetorical analysis, the visualizing elements of the poem and the rhetorical value of the images and with the linguistic analysis, the linguistic values of the text were revealed. The situational context of images includes textual context, process participants, discursive practices and intertextuality. The most important structural factor of the images is the socio-political and economic situation of the society. The ideological function of the images is "denaturalization of the state of society and delegitimization of the white revolution discourse" and "normalization and legitimation of the alternative discourse". The poem is the scene of confrontation between the intellectual ideology and the dominant official ideology. Ideological action includes a kind of ideological creativity based on using the official discourse to criticize and destroy its

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ideological confrontation
  • poetry Ba Cheshmha
  • Shamlou
  • Fairclough